Συναισθησία: Η φωνή των χρωμάτων (και το κρυφό όπλο των ποιητών!)

[box type=”info”] Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ (Ελ. Τύπος) το Σάββατο 23/11/13. Επιτρέπεται η ηλεκτρονική αναδημοσίευση μόνο εφόσον αναδημοσιευτεί το πλήρες κείμενο, με ξεκάθαρη απόδοση στη συγγραφέα Sasha Μεταλληνού-Chaitow,  μαζί με σύνδεσμο στην παρούσα σελίδα. Απαγορεύεται κάθε είδους έντυπη αναδημοσίευση[/box]

[box]«Η συναισθησία είναι ένα ερωτικό ειδύλλιο ανάμεσα στις αισθήσεις.» Δρ. Χιούγκο Χέιερμαν, ερευνητής.

 «Θα ήταν πραγματικά παράξενο αν το χρώμα δεν θα μπορούσε να υπαινίσσεται τον ήχο,αν τα χρώματα δεν θα μπορούσαν να δίνουν την ιδέα της μελωδίας, και αν ο ήχος και το χρώμα δεν θα αρκούσαν να εκφράσουν ιδέες». Κλωντ Ντεμπυσσύ.[/box]

 synesthesia_by_ohhaiitssonjaΜήπως όταν διαβάζετε ταυτίζετε τα γράμματα της αλφαβήτου και τους αριθμούς με συγκεκριμένα χρώματα; Το αγαπημένο σας τραγούδι έχει άρωμα γιασεμί; Θυμόσαστε τα ονόματα των ανθρώπων ή των οδών σύμφωνα με το «χρώμα» τους; Ή μήπως η γεύση της σοκολάτας είναι … μπλέ;

Αν ναι, δεν είστε μόνοι. Αρκετοί άνθρωποι ζουν μόνιμα σε έναν τέτοιο πολύχρωμο κόσμο, άλλοτε με μόνιμη μουσική υπόκρουση. (Οφείλω να ομολογήσω ότι είμαι μία από αυτούς).

Όχι, δεν πρόκειται για παραισθήσεις. Αυτή η μυστήρια σύνδεση μεταξύ των αισθήσεων είναι αναγνωρισμένο νευρολογικό φαινόμενο – ή μάλλον χάρισμα – που δυναμώνει τη μνήμη και χαρίζει σε κάποιους ανθρώπους μια εντελώς διαφορετική κι εμπλουτισμένη αντίληψη του κόσμου.

Ο λόγος για τη συναισθησία (συν + αίσθησις), φαινόμενο που δημιουργείται από κάποιες ασυνήθιστες, μόνιμες συνδέσεις μεταξύ των νευρικών οδών του εγκεφάλου, με αποτέλεσμα την αλληλοεπικάλυψη μεταξύ τους. Πρακτικά, οι συναισθητικοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται κάποιο ερέθισμα μέσα από δύο ή παραπάνω αισθήσεις.

4. Απεικόνιση του πως αντιλαμβάνονται οι συναισθητικοί τις λέξεις

Απεικόνιση του πως αντιλαμβάνονται οι συναισθητικοί τις λέξεις

Για παράδειγμα, τα χρώματα ή τα σχήματα δεν τα βλέπουν μόνο, αλλά μπορούν κυριολεκτικά να τα «γευτούν» μέσω της όρασης, ή μπορεί να αντιλαμβάνονται μια λέξη, ή μια υφή μέσω μιας οσφρητικής ή ακουστικής αντίδρασης σε συνδυασμό με την κυρίως αίσθηση (δηλαδή την όραση ή την αφή).

Ο αριθμός ‘3’ μπορεί να σχηματίζεται στο μυαλό τους ως «κόκκινο», ή με χνουδωτή υφή, ή ξινή γεύση, και μπορεί να αντιλαμβάνονται εντελώς διαφορετικά τον αριθμό αν τον δουν ολογράφως ως «τρία», αν οι συνδέσεις των αισθήσεων στον εγκέφαλό τους βασίζονται στη ταύτιση γραμμάτων και χρωμάτων.

Οι συναισθητικοί αντιλαμβάνονται αυτά τα πρόσθετα χαρακτηριστικά των ερεθισμάτων με το «μάτι του νου», όπως όταν κλείνουμε τα μάτια και ανακαλούμε κάποιο γνώριμο τοπίο, με τη διαφορά ότι δεν γίνεται ηθελημένα, αλλά αυτόματα. Η πρόσθετη αίσθηση είναι συχνά τόσο δυνατή όσο η πρωταρχική αίσθηση: δηλαδή η «κόκκινη» ιδιότητα του «3» δεν διαχωρίζεται από τον ίδιο τον αριθμό.

Αυτός είναι και ο λόγος που η συναισθητική αντίληψη ενισχύει τη μνήμη: ένας συναισθητικός μπορεί να μη θυμάται αμέσως το όνομα κάποιου, αλλά μπορεί να θυμάται ότι ο άνθρωπος αυτός είναι «γαλάζιος». Αν, λόγου χάρη, τον υποθετικό γνωστό τον λένε Σταμάτη, και ο συναισθητικός αντιλαμβάνεται το «Σ» ως γαλάζιο, τότε ταυτίζει ολόκληρη τη λέξη με το βασικό γράμμα του ονόματος. Αυτό λειτουργεί ως μνημονικό για την υπενθύμιση ολόκληρου του ονόματος.

Οι μορφές συναισθησίας είναι τόσες όσες και οι συνδυασμοί των αισθήσεων (χρώμα-γράμμα, χρώμα-ήχος, ήχος-γεύση, κλπ). Focus-Magazine-Italy_synesthesiaΣύμφωνα με συνεχιζόμενες έρευνες, η πιο κοινή μορφή συναισθησίας είναι εκείνη που συνδέει τα γράμματα και τις λέξεις με χρώματα, και ακολουθεί η σύνδεση των ήχων με τα χρώματα, ώστε η κάθε νότα σε μια μελωδία μπορεί να έχει δικό της, διακριτό χρώμα που ο συναισθητικός «βλέπει» τη στιγμή που ακούει τη μελωδία.

Η συναισθητική ιδιότητα θεωρείται «πραγματική» όταν ο συναισθητικός παρουσιάζει αυτού του είδους την αντίληψη σε όλη του τη ζωή (και όχι μόνο σε κάποια δεδομένη εποχή), και όταν οι συσχετισμοί μεταξύ ερεθισμάτων και αντίληψης παραμένουν ίδιοι μέσα στο χρόνο.

Για παράδειγμα, για έναν «πραγματικό συναισθητικό» ο αριθμός «3» θα είναι πάντα κόκκινος, ο αριθμός «8» πορτοκαλί, το «σολ» θα είναι πάντα πράσινο, ή αλμυρό, κ.ο.κ, και δεν αλλάζει με τα χρόνια.

Μαγνητική τομογραφία των εγκεφάλων ενός συναισθητικού κι ενός μη συναισθητικού τη στιγμή που κοιτάζουν ένα τυπωμένο γράμμα ή αριθμό. Το μέρος του εγκεφάλου που αντιλαμβάνεται τα χρώματα εδώ απεικονίζεται με ροζ χρώμα. Η ενεργοποίηση των εγκεφαλικών οδών απεικονίζεται με κόκκινο, πορτοκαλί και κίτρινο χρώμα. Όσο πιο έντονο το χρώμα, τόσο πιο πολύ δρασητριότητα. Ο εγκέφαλος του συναισθητικού δείχνει δραστηριότητα στην περιοχή αντίληψης χρώματος, ενώ εκείνος του μη-συναισθητικού δεν δραστηριοποιείται. Δηλαδή, όταν ο συναισθητικός αντικρύζει ένα ασπρόμαυρο τυπωμένο γράμμα, ενεργοποιείται ταυτόχρονα το κέντρο αντίληψης χρωμάτων.

Μαγνητική τομογραφία των εγκεφάλων ενός συναισθητικού κι ενός μη συναισθητικού τη στιγμή που κοιτάζουν ένα τυπωμένο γράμμα ή αριθμό. Το μέρος του εγκεφάλου που αντιλαμβάνεται τα χρώματα εδώ απεικονίζεται με ροζ χρώμα. Η ενεργοποίηση των εγκεφαλικών οδών απεικονίζεται με κόκκινο, πορτοκαλί και κίτρινο χρώμα. Όσο πιο έντονο το χρώμα, τόσο πιο πολύ δρασητριότητα. Ο εγκέφαλος του συναισθητικού δείχνει δραστηριότητα στην περιοχή αντίληψης χρώματος, ενώ εκείνος του μη-συναισθητικού δεν δραστηριοποιείται. Δηλαδή, όταν ο συναισθητικός αντικρύζει ένα ασπρόμαυρο τυπωμένο γράμμα, ενεργοποιείται ταυτόχρονα το κέντρο αντίληψης χρωμάτων.

Αυτή η σταθερότητα συσχετισμών είναι το βασικό κριτήριο για την επιβεβαίωση της συναισθησίας, γιατί αποκλείει την πιθανότητα οι συσχετισμοί αυτοί να προκύπτουν από κάποια θαμμένη παιδική ανάμνηση, όπως την επιρροή πολύχρωμων αλφαβηταρίων. Η συναισθησία θεωρείται «αδύναμη», ή «ψευδοσυναισθησία» όταν δεν υπάρχει σταθερότητα στους συσχετισμούς.

Η επιστημονική έρευνα της συναισθησίας είναι πολύ νέος κλάδος που αναπτύσσεται μόνο στα τελευταία είκοσι χρόνια. Μέχρι πρότινος θεωρούταν απλά «αξιοπερίεργο» φαινόμενο στο οποίο οι επιστημονική κοινότητα δεν έδινε ιδιαίτερη σημασία, αλλά πλέον γίνονται σοβαρές προσπάθειες για την εξερεύνηση των αιτιών της και της εξελικτικής της πορείας, με μεγάλης εμβέλειας πειράματα σε αρκετά ερευνητικά κέντρα.

Από την αρχαιότητα σημειώνονται περιστατικά συναισθησίας και από εκεί προκύπτει η έννοια «ηχόχρωμα», που ναι μεν αναφέρεται στη χροιά ενός ήχου, αλλά υπήρξαν προσπάθειες καταγραφής της μέσω συναισθητικής αντίληψης.

Πιο πρόσφατα υπήρξαν μεμονωμένες περιπτώσεις καλλιτεχνών και ποιητών που αναφέρονταν ανοιχτά στις συναισθητικές τους ικανότητες, μεταξύ των οποίων ο Μπωντλαίρ, ο Βάγκνερ, ο Ρεμπώ, ο Καντίνσκι, ο Στραβίνσκι, ο Λιστ και ο Ναμπόκοφ οι οποίοι έκαναν ενεργή χρήση αυτής της ικανότητας στην τέχνη τους, αλλά συνήθως απορρίπτονταν ως ευφάνταστες καλλιτεχνικές πλάνες – ή ως παραισθήσεις που προκαλούσε το αψέντι.

[box]

Α μαύρο, λευκό, Ι κόκκινο, Υ πράσινο, Ο μπλε: φωνήεντα,

Θα μιλήσω, κάποτε, για την μυστηριώδη σας προέλευση…

Ι, πορφυρά, αίμα που φτύνεται, χαμόγελο πανέμορφων χειλιών

θυμωμένα ή με την έκσταση της μετάνοιας·

Υ, κύματα, ιερές δονήσεις καταπράσινων θαλασσών…

 

«Φωνήεντα», Αρθουρ Ρεμπώ, 1871[/box]

Ωστόσο, στις μέρες μας η σοβαρή μελέτη της συναισθησίας ολοένα αναπτύσσεται, ειδικά στους τομείς της νευροεπιστήμης και της μελέτης της συνειδητότητας. Οι ερευνητές ακόμη δεν γνωρίζουν αν η συναισθησία προκύπτει κατά τη διάρκεια της κύησης ή της βρεφικής ηλικίας.

Η επικρατέστερη θεωρία αναφέρει ότι στα νεογνά οι αισθήσεις είναι όλες συνδεδεμένες μεταξύ τους, και διαχωρίζονται με την ανάπτυξη του βρέφους. Στους συναισθητικούς οι νευρικές οδοί δεν διαχωρίζονται πλήρως, και αυτό προκαλεί την αλληλοεπικάλυψη μεταξύ των αισθήσεων. Επίσης σύμφωνα με στατιστικές, η συναισθησία είναι κληρονομικό χάρισμα που μεταδίδεται ιδιαίτερα από τη μητέρα.

Η έρευνα δυσχεραίνεται από το γεγονός ότι ελάχιστοι άνθρωποι αναγνωρίζουν την συναισθησία γι’αυτό που είναι. Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να μην συνειδητοποιούν καν ότι πρόκειται για σπάνιο φαινόμενο και μπορεί να νομίζουν πως όλοι έχουν παρόμοια αντίληψη. Άλλοι πίστευαν ότι ήταν επικίνδυνη ψυχική ανωμαλία και την έκρυβαν επιμελώς.

Επιπλέον δεν έχει καθοριστεί ακόμη εάν η συναισθησία μπορεί να αναπτυχθεί, όπως άλλες δεξιότητες, από ανθρώπους που δεν γεννιούνται ως συναισθητικοί, ή αν οι ήδη συναισθητικοί άνθρωποι μπορούν να αναπτύξουν κι άλλους συνδυασμούς αισθήσεων. Συνεχίζεται η έρευνα για το κατά πόσο γεννιόμαστε όλοι με αυτή την ικανότητα αλλά κάποιοι τη χάνουν στην πορεία, ή αν είναι απλά εμφανής σε κάποιους και λανθάνουσα σε άλλους.

Καντίνσκι, Κίτρινο-Κόκκινο-Μπλε

Καντίνσκι, Κίτρινο-Κόκκινο-Μπλε

Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν τη συναισθησία πριν καν αποκτήσει όνομα. Πλέον οι επιστήμονες επιχειρούν να την κατανοήσουν, με μεγάλες εν δυνάμει επιπτώσεις σχετικά με το πως αντιλαμβανόμαστε τις λειτουργίες του νου και των αισθήσεων.

Ο Καντίνσκι ισχυριζόταν πως άκουγε τα χρώματα και έβλεπε τους ήχους. Από παιδί αισθανόταν τα χρώματα στην παλέτα του να του ψιθυρίζουν, και παρομοίαζε τη ζωγραφική με τη σύνθεση μιας συμφωνίας: «Το χρώμα είναι τα πλήκτρα, τα μάτια είναι οι αρμονίες, η ψυχή είναι το πιάνο με τις πολλές χορδές. Ο καλλιτέχνης είναι το χέρι που παίζει, αγγίζοντας το ένα ή το άλλο πλήκτρο, για να προκαλέσει δονήσεις στην ψυχή».

Άραγε, αυτό το παράξενο χάρισμα, έχει κάποια χρησιμότητα, ή είναι απλώς μια

αξιοπερίεργη, ακίνδυνη ανωμαλία που χρησιμεύει μόνο σε ποιητές και καλλιτέχνες; Αναμφίβολα ενισχύει τη μνήμη (και συχνά συνοδεύεται από φωτογραφική μνήμη) και αναμφίβολα εμπνέει, αλλά κάνει και κάτι άλλο πολύ σημαντικό. Οι συναισθητικοί λογοτέχνες έχουν καταγράψει τον τρόπο με τον οποίο η συναισθησία αποκαλύπτει μια άλλη, σχεδόν αιθερική διάσταση της αισθητής πραγματικότητας.

Δεν μιλάμε εδώ για αόρατα πεδία ύπαρξης και αστρικά ταξίδια: πρόκειται για την εμβάθυνση σε μια πολύ γήινη πραγματικότητα

Καντίνσκι, Σύνθεση 7

Καντίνσκι, Σύνθεση 7

μέσα από υπαρκτές κι επιστημονικά καταγεγραμμένες νευρολογικές διαδικασίες. Εφόσον οι συναισθητικοί ανάμεσά μας μπορούν χάρη σ’αυτό το χάρισμα να αντιλαμβάνονται μια «βαθύτερη», άλλη πραγματικότητα, τότε ίσως θα πρέπει να δούμε εκ νέου την πιθανότητα οι συναισθητικοί καλλιτέχνες να μας έχουν αποκαλύψει πραγματικές – και όχι φανταστικές – διαστάσεις της φαινομενικά πεζής και τετριμμένης εγκόσμιας ύπαρξης, αφετέρου να αναρωτηθούμε για τις δυνατότητες που κρύβει κάτι τέτοιο.

 [box]

Η φύση είναι ναός όπου οι ζωντανοί στύλοι

αφήνουν ενίοτε να δραπετεύουν οι συγχυσμένες λέξεις·

Ο άνθρωπος τη διασχίζει μέσα από δάση συμβόλων

που τον παρατηρούν με οικεία βλέμματα.

 

Σαν μακρόσυρτοι αντίλαλοι που συγχέονται από μακριά

σε μια σκοτεινή και βαθιά ενότητα,

Τεράστιες σαν τη νύχτα και σαν το φως

Τα αρώματα, τα χρώματα, και οι ήχοι ανταποκρίνονται.

 

Υπάρχουν αρώματα φρέσκα σαν παιδικό δέρμα

γλυκά σαν όμποε, πράσινα σαν λειβάδια…

 

«Αντιστοιχίες», Σαρλ Μπωντλέρ, 1857

[/box]

 

 

 

Πηγές:

Sasha Chaitow, ‘Synesthesia,’ in Leon Chaitow, Palpation and Assessment Skills, 3rd edn (Edinburgh: Elsevier, 2009)

‘Wassily Kandinsky: Synesthesia and Abstraction,’ http://www.synesthesiatest.org/blog/wassily-kandinsky-abstraction

Baron-Cohen S, Harrison J, Goldstein JH & Wyke M 1993 Coloured speech perception: Is synaesthesia what happens when modularity breaks down? Perception 22:419-426.

Baron-Cohen S 1996 Is there a normal phase of Synesthesia in development? Psyche 2(27), http://psyche.cs.monash.edu.au/v2/psyche-2-27-baron_cohen.html

Cytowic R E (1989) 2002 Synesthesia: A Union of the Senses, 2nd ed. MIT Press, Cambridge MA

Cytowic R E 1995 Synesthesia: Phenomenology and Neuropsychology; A review of current knowledge. Psyche 2(10): http://psyche.cs.monash.edu.au/v2/psyche-2-10-cytowic.html

Heyrman H 2007 Extending the synesthetic code: connecting synesthesia, memory and art. http://www.doctorhugo.org/synaesthesia/art2/index.html

Hochel M, Milan E G 2008 Synaesthesia: The existing state of affairs. Cognitive Neuropsychology 25(1): 93-117