Η Ζηλιάρα Τζιοκόντα;

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο ένθετο περιοδικό του Ελεύθερου Τύπου ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ το Σάββατο, 3 Μαρτίου 2012.

 

Τι άλλο θα μπορούσε να πει κανείς για τη Μόνα Λίζα; Είναι ίσως η πιο φωτογραφημένη, πιο κοσμογυρισμένη, πιο γνωστή γυναίκα του κόσμου. Αντίγραφά της κοσμούν από τοίχους αριστοκρατικών σαλονιών μέχρι τα γνωστά μας σοκολατάκια. Έχουν γραφτεί μυριάδες αράδες για το αινιγματικό της χαμόγελο, την μαγευτική τεχνική σφουμάτο του ντα Βίντσι, έχουν αναπτυχθεί πλήθος θεωριών για την ταυτότητά της, και φυσικά, από την εποχή που κυκλοφόρησε ο Κώδικας ντα Βίντσι του Νταν Μπράουν, πλήθος συνωμοσιολογιών για τα κεκρυμμένα της μηνύματα.

2. Το αντίγραφο της Μόνα Λίζα από τη Μαδρίτη δίπλα στο πρωτότυπο.

Στις πάμπολλες έρευνες για τον πίνακα αυτόν έρχονται να προστεθούν δύο νέες πτυχές, όχι δια στόματος μυθοποιών, αλλά χάρη σε μια πρόσφατη ανακάλυψη στο μουσείο της Μαδρίτης. Όλοι οι διάσημοι πίνακες περιτριγυρίζονται, όπως μαθαίνουμε από το ρεπορτάζ της Βρετανικής Ντέϊλι Τέλεγκραφ, από έργα-φαντάσματα – αντίγραφα και παράγωγα άσημων καλλιτεχνών που συνήθως μένουν θαμμένα στα υπόγεια του εκάστοτε μουσείου. Ενίοτε, αλλά σπάνια, αυτά τα αντίγραφα βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση του πρωτότυπου, όπως συνέβη με το αντίγραφο της Μαδρίτης.  Μετά από ενδελεχή συντήρηση, οι ειδικοί πιθανολογούν ότι φιλοτεχνήθηκε δια χειρός κάποιου μαθητή του ντα Βίντσι, ενώ καθώς είναι σε πολύ καλύτερη κατάσταση από το πρωτότυπο, η συντήρηση φανέρωσε λαμπρά χρώματα και λεπτομέρειες που λόγω παλαιότητας και σχετικά εύθραυστης κατάστασης, δεν είναι δυνατόν να επαναφέρουν στο πρωτότυπο. Αυτή η νέα, πιο ζωηρή Μόνα Λίζα, συνοδεύεται και από μια ιστορία από την οποία δεν λείπει ο ερωτισμός και τα ερωτηματικά: πιθανότατα φιλοτεχνήθηκε είτε από τον Φραντζέσκο Μέλζι, βοηθό του ντα Βίντσι, είτε τον Αντρέα Σαλάι, ο οποίος πιθανολογείται πως ήταν και εραστής του.

3. Η λεοντοκεφαλή και ο μπαμπουϊνος

Ωστόσο, οι νέες ανακαλύψεις για τη Μόνα Λίζα δεν περιορίζονται στα ζωηρά της χρώματα που αποτυπώνονται στο αντίγραφο του μαθητή. Υπάρχει ένα παλιό, κοινό μυστικό που γνωρίζουν οι ζωγράφοι, και ειδικά οι πορτραιτίστες. Όταν θέλει κανείς να κρύψει – ή και να φανερώσει – στοιχεία του έργου που δεν είναι ορατές στο γυμνό μάτι, το μόνο που χρειάζεται πολλές φορές να κάνει είναι να γυρίσει το έργο είτε ανάποδα, είτε στο πλαϊ.  Ο ζωγράφος Ρον Πικιρίλο εέκανε ακριβώς αυτό, ακολουθώντας οδηγίες που ανακάλυψε μετά από έρευνα στα κωδικοποιημένα ημερολόγια του ντα Βίντσι. Η μια έκπληξη ακολούθησε την άλλη καθώς με το που γύρισε το έργο στο πλαϊ ανακάλυψε πλήθος άλλων μορφών να παρελαύνουν στο φόντο. Στην αριστερή πλευρά φαίνεται να φανερώνεται ένα φίδι, και στη δεξιά ένας μπαμπουϊνος [ΕΙΚΟΝΕΣ 5, 9] και μία λεοντοκεφαλή [ΕΙΚΟΝΕΣ 4, 8]. Είναι βέβαια γνωστό ότι ο ντα Βίντσι, όπως και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες, χρησιμοποιούσαν επανειλημμένως τους ίδιους καμβάδες για οικονομία, οπότε θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι οι μορφές αυτές απλά προϋπήρχαν στο φόντο και φανερώθηκαν λόγω της φθοράς του πίνακα.

 

Θα έλεγε κανείς ότι δεν υπάρχει η δυνατότητα απεικόνισης οποιουδήποτε άλλου συμβολισμού σε έργο που απαθανατίζει τη μορφή μιας αγαπημένης συζύγου, που σύμφωνα με τους περισσότερους εμπειρογμώμονες, είναι η πραγματική ταυτότητα της Λίζα Γκεραρντίνι ντελ Τζιοκόντο. Ωστόσο, τα ημερολόγια του ντα Βίντσι δείχνουν κάτι πολύ διαφορετικό καθώς περιλαμβάνουν ένα κείμενο που μοιάζει να αποκωδικοποιεί πλήρως το έργο. Πρέπει να θυμόμαστε ότι στην Αναγέννηση ήταν συνηθισμένη η πρακτική της απόκρυψης διαφόρων συμβολισμών μέσα σε φαινομενικά απλά έργα. Το πορτρέτο είναι το πιο φαινομενικά ευθύ απ’όλα τα είδη ζωγραφικής, οπότε χρειάζεται ιδιαίτερη επιδεξιότητα η όποια προσθήκη, κάτι που ωστόσο συνηθιζόταν από πολλούς μεγάλους καλλιτέχνες, και που επιβεβαιώνεται από την παρουσία παρόμοιων “κρυφών” συμβολισμών σε έργα του Τιζιάνου και του Ραφαέλ, και στις τοιχογραφίες του Μιχαήλ Άγγελου στην Καπέλα Σιστίνα, μεταξύ πολλών άλλων.

6. Ο πίνακας στις 45 μοίρες

Το επίμαχο κείμενο του ντα Βίντσι δίνει λεπτομερείς οδηγίες για την απεικόνιση της ζήλειας, βασισμένος, όπως οι περισσότεροι καλλιτέχνες της εποχής, στον εμβληματικό κώδικα της σιωπηλής συμβολικής γλώσσας της εποχής. Καλεί πρωτίστως τον θεατή να αντικρύσει τον πίνακα με το ύψος των ματιών του στο ύψος του ζωγραφιστού ορίζοντα, και από μια γωνία 45 περίπου μοιρών αριστερά του έργου. Κατ’αυτόν τον τρόπο πέφτει το φώς έτσι ώστε να αναδειχθούν αυτές οι κατα τ’άλλα “κρυφές” λεπτομέρειες. Συνεχίζει λέγοντας ότι ο ζωγράφος που θέλει να απεικονίσει τη ζήλεια, πρέπει “να της δώσει τομάρι λεοπάρδαλης, γιατί το πλάσμα αυτό σκοτώνει το λιοντάρι από ζήλεια και φθόνο. Δείξε την καρδιά της να κατασπαράζεται από ένα γιγάντιο φίδι. Πρέπει να απεικονίζεται με περιφρονητική κίνηση του χεριού προς τον ουρανό, γιατί αν μπορούσε, η ζήλεια θα χρησιμοποιούσε τη δύναμή της ενάντια στον ίδιο το Θεό. Απεικόνισέ την τραυματισμένη στο μάτι από φοινικόφυλλο και κλαδί ελιάς, και τραυματισμένη στο αυτί από δάφνη και μυρτιά, για να δείξεις ότι φθονεί την αλήθεια και τη νίκη. ”

Αν εξετάσουμε την εικόνα όπως προτείνει ο Πικιρίλο βασιζόμενος στα γραφόμενα του ντα Βίντσι, αρχίζουν κι εμφανίζονται πράγματι εκπληκτικές λεπτομέρειες. Ο άνισος ορίζοντας ξαφνικά εξισώνεται. Οι σκιές στο πρόσωπό της Μόνα Λίζας μοιάζουν να φανερώνουν ένα φοινικόδεντρο, [ΕΙΚΟΝΑ 7] η λεοντοκεφαλή παραπέμπει στην αναφορά στη λεοπάρδαλη και το λιοντάρι, ενώ ο μπαμπουϊνος συμβολίζει την έννοια της μίμησης αφού η ζήλεια μιμείται και ιδιοποείται αυτό που ζηλεύει. Η προτροπή του ντα Βίντσι για την απεικόνιση του φιδιού ίσως να εξηγεί την φιδίσια μορφή που ο Πικιρίλο εντοπίζει αριστερά του στήθους της,.

 

11. “Οι Πρέσβεις” του Χάνς Χόλμπαϊν. Από τη σωστή γωνία το κρανίο φαίνεται ολόκληρο και τρισδιάστατο (βλ. Εικόνα 12)

Σαφώς τα συμπεράσματα του Πικιρίλο είναι ανοιχτά σε κριτικές, και αναμένεται να προσβληθούν από κριτικούς και ιστορικούς τέχνης, ειδικά επειδή ακόμα και η σύνδεση με το ημερολόγιο του ντα Βίντσι αποτελεί περισσότερο ένδειξη παρά απόδειξη. Ωστόσο, οι ερμηνείες του συμβαδίζουν απόλυτα με την εικαστική αλληγορία της εποχής, και σε αντίθεση με κάποιες πιο ευφάνταστες θεωρίες, πράγματι οι καλλιτέχνες έκρυβαν τέτοιου είδους συμβολισμούς με χρήση της τεχνικής του αναμορφισμού (κόλπα προοπτικής και φωτοσκίασης), όπως στο πασίγνωστο έργο του Χανς Χόλμπάϊν, “Οι Πρέσβεις” (1533) με το οποίο θα ασχοληθώ στην επόμενη στήλη.

Την τεχνική του αναμορφισμού εφηύρε και ανέπτυξε ο ίδιος ο ντα Βίντσι, στοιχείο

10. “Το Μάτι του Ντα Βίντσι” - το πρώτο γνωστό παράδειγμα “αναμορφισμού”. Ανάλογα τη γωνία που το βλέπει ο θεατής, το μάτι αλλάζει σχήμα κι έκφραση.

που αυξάνει τις πιθανότητες να δικαιωθεί η θεωρία του Πικιρίλο. Οι τεχνικές αυτές είναι κάτι πολύ περισσότερο από “παιχνίδια” των ζωγράφων με μόνο σκοπό την οπτική εξαπάτηση του θεατή ή την επίδειξη της τεχνικής τους, καθώς ανήκουν σε μια παράδοση που βασιζόταν και λειτουργούσε με δική της γλώσσα και κανόνες που στην εποχή της Αναγέννησης ήταν γνωστή σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα απ’ότι σήμερα.

Ποτέ δεν θα μάθουμε την απόλυτη αλήθεια για τη Μόνα Λίζα και τα αινίγματα που κρύβει. Αλλά αν ο σκοπός του Ντα Βίντσι ήταν να μας βάλει να προβληματιστούμε, να ανοίξουμε το μυαλό μας σε μια πιο συμβολική αντίληψη, και να μας υποχρεώσει να εντρυφήσουμε στα μυστικά της αλληγορικής απεικόνισης, το μόνο που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι τα κατάφερε, και ίσως αυτό τελικά να είναι πολύ πιο σημαντικό από την πραγματική ταυτότητα της Μόνα Λίζας.

 

 ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ
Σημειώνεται ότι καμία απο τις εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο δεν έχουν υποστεί κάποια επεξεργασία, εκτός από την προσθήκη λίγο πιο έντονου φωτισμού για τη διευκόλυνση εντοπισμού των μορφών που αναφέρονται. Τα πνευματικά δικαιώματα των λεπτομεριών της Μόνα Λίζα ανήκουν στον φωτογράφο όπως αναγράφεται.

ΠΗΓΕΣ: