Η Αλχημική Μύηση του Κόμη Μιχαήλ Μάιερ

[box]Το κείμενο αυτό αποτελεί την ομιλία που παρουσιάστηκε στα πλαίσια της εκδήλωσης του Φ.Σ. «Κλειδόλιθος», που διεξήχθη στο ξενοδοχείο «Στράτος Βασιλικός» τις 27/3/2009. Αποτελεί σύνοψη της διπλωματικής μου εργασίας για τις ανάγκες του ΜΑ Δυτικού Εσωτερισμού (Τμήμα Ιστορίας) στο Παν/μιο του Έξετερ που μου απονεμήθη με έπαινο το 2008. Πνευματικά δικαιώματα (c) Σάσσα Μεταλληνού-Chaitow 2008.  Επιτρέπεται μόνο η κοινοποίηση του συνδέσμου της παρούσας σελίδας, αλλά απαγορεύεται η μερική ή ολική δημοσίευση σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική ή έντυπη).[/box]

 Βρισκόμαστε στον 17ο αιώνα, σε μια Ευρώπη όχι τόσο διχασμένη όσο θρυμματισμένη, όπου τα φώτα και ο ανθρωποκεντρισμός της Αναγέννησης εξελίσσονται παράλληλα με θρησκευτικούς πολέμους, αιματοχυσίες, και θεμελιώδεις αλλαγές σε όλα τα επίπεδα.

Οι απαράμιλλες καλλιτεχνικές και αρχιτεκτονικές δημιουργίες συμβαδίζουν με την αμφισβήτηση των ανθρώπινων θεσμών και μιας γενικευμένης ανασφάλειας και αποπροσανατολισμού.

Η εκκλησία αρχίζει και χάνει την απόλυτη κυριαρχία της στα κρατικά ζητήματα και ειδικά η γραμματιζούμενη τάξη συνειδητοποιεί – για πρώτη ίσως φορά μετά από 1500 χρόνια, ότι ο κάθε άνθρωπος μπορεί να πάρει στα χέρια του το πεπρωμένο του, αντί να εξαρτάται από ηγεμόνες εκκλησιαστικούς ή κοσμικούς.

Όλα αυτά ξετυλίγονται σε έναν κόσμο όπου η εικόνα, η οπτική, και η γλώσσα των συμβόλων – απόκρυφων η μη – είναι ο κυρίαρχος τρόπος επικοινωνίας… Δεν υπάρχει διαδίκτυο ή τηλεόραση – αλλά υπάρχουν τα εμβλήματα, οι θυρεοί, και η ζωγραφική: ο εκάστοτε ηγεμόνας δεν εμπνέει τον σεβασμό με την ρητορική του που φτάνει στα αυτιά μυριάδων, αλλά μέσω της φήμης του και του επίσημου πορτραίτου του που βρίθει από διακριτικά αλλά ευανάγνωστο συμβολισμό. Ο αγράμματος δεν διαβάζει το Ευαγγέλιο, αλλά παρατηρεί τις συμβολικές παραστάσεις και τον διάκοσμο σε όλα τα σημεία του περιβάλλοντός του, που σκοπό έχουν την περισυλλογή και την ηθική διδασκαλία. Με αυτή την συμβολική αντίληψη – για την οποία θα πούμε περισσότερα σε λίγο – όλα μετατρέπονται σε σύμβολα και όλα είναι οιωνοί – από το πέταγμα ενός πουλιού ή το σχήμα των νεφών. Όμως, η αβεβαιότητα που διαρκώς εντείνεται σε όλα τα κοινωνικά επίπεδα δημιουργεί μια έντονη ατμόσφαιρα χιλιασμού – δηλαδή της πεποίθησης ότι ο καιρός γαρ εγγύς και ότι πλησιάζει ένα είδος αποκάλυψης – αν όχι η ίδια η Δευτέρα Παρουσία – κάτι που ίσως να αναγνωρίζουμε και στην δική μας εποχή. Μέσα στην γενικότερη ατμόσφαιρα ανασφάλειας και αποπροσανατολισμού, σημείο αναφοράς σε πολύ μεγάλο βαθμό αποτελούν οι εσωτερικές φιλοσοφίες.

Μέσα λοιπόν σ’αυτό το ιστορικό πλαίσιο και τεταμένη ατμόσφαιρα, θα ήθελα να σας συστήσω έναν ιδιοφυή μοναχικό αναζητητή: τον Κόμη Μιχαήλ Μάιερ. Μελαγχολικός βασιλικός γιατρός, αδέκαρος κόμης, Ροδόσταυρος που δεν γνώρισε ποτέ τους συγγραφείς των Ροδοσταυρικών Μανιφέστο. Ο Μάιερ ήταν εξαιρετικά μορφωμένος και η βιβλιοθήκη του περιείχε ότι υπήρχε εκείνη την εποχή από αρχαιοελληνική γραμματεία και μεσαιωνική αλχημεία. Ταλαντούχος συγγραφέας και μουσικός, θαμώνας των βασιλικών αυλών της Ευρώπης, δεν φοβόταν να λερώσει τα χέρια του στο αλχημικό εργαστήριο. Είχε τεράστια γνώση γύρω από τα αρχαία Μυστήρια και την αρχαία μυθολογία, και πίστευε πως οι μύθοι δεν ήταν παρά κεκαλυμμένες αλχημικές αναφορές.

Ο Μάιερ δεν υπήρξε ποτέ μέλος καμιάς εσωτερικής σχολής, καθώς αυτές, με την έννοια που γνωρίζουμε σήμερα, εμφανίστηκαν σε οργανωμένη μορφή, προς τα τέλη του 17ου αιώνα, μετά τον θάνατό του. Υπήρξαν κάποιες πρώιμες προσπάθειες – στην Ιταλία κατά κύριο λόγο, από τα τέλη του 16ου αιώνα, και η δημιουργία εσωτερικών αδελφοτήτων με αλχημικό περιεχόμενο ήταν κάτι που ήδη είχε προταθεί και συζητηθεί από τον Sendivogius μεταξύ άλλων. Όμως, αν υπήρξε Ροδοσταυρική αδελφότητα την εποχή των Μανιφέστο- κάτι που δεν επιβεβαιώνεται – ο Μάιερ δεν τους βρήκε ποτέ.  Αντιθέτως, οι διδασκαλίες του αποτέλεσαν πυρήνα των πρώτων αδελφοτήτων και εσωτερικών σχολών που δημιουργήθηκαν μετέπειτα – και στον Μάιερ ωφείλεται το γεγονός ότι συνδέθηκε τόσο στενά η Ροδοσταυρική φιλοσοφία με την αλχημεία.

Η εργασία μου αυτή πραγματεύεται πως στην απεγνωσμένη αναζήτηση του για καθοδήγηση από αδελφές ψυχές, και με την βαθύτατη πεποίθηση ότι η αλχημεία – ψυχική και πρακτική – είναι η υπέρτατη μύηση αλλά και λύτρωση, με το Atalanta Fugiens (Η Αταλάντη Δραπετεύει, 1618) ο Μάιερ δημιούργησε ένα εγχειρίδιο καθαρά μυητικού χαρακτήρα, δομημένο γύρω από την αλχημική διαδικασία..

Ο μυστηριώδης αυτός δημιουργός του Αταλάντα Φουγιενς μας άφησε πλήθος γρίφων να αναλογιστούμε.

ΜΜ Presentation_GR - 03Έχουμε:

  • Εικόνες αρχαίων Θεών, κοινών θνητών, και ουροβόρων φιδιών.
  • Τα μυστικά της Βασιλικής Τέχνης κρυμμένα σε εικόνες, στίχους, και φούγες.
  • Πενήντα αλχημικές εικόνες που εμβαθύνουν σε τρεις ή παραπάνω χιλιετηρίδες μυθολογίας και απόκρυφης γνώσης – αλλά που δεν ακολουθούν την σωστή σειρά της αλχημικής διαδικασίας.
  • Την προσήλωση σε έναν και μόνο σκοπό: την ανάπλαση της φύσης και του ανθρώπου, με γέφυρα την ίδια του την ψυχή και αντάλλαγμα την υπέρτατη μύηση – για όσους μπορούσαν να ακολουθήσουν.

 

Το συγκεκριμένο βιβλίο – που εκδόθηκε 4 χρόνια πριν από τον θάνατο του Μάϊερ, σχεδιάστηκε έτσι ώστε να διεγείρει ταυτόχρονα τις αισθήσεις, τις νοητικές αλλά και πνευματικές λειτουργίες, σε αντιστοιχία με την τριάδα σώματος, ψυχής και πνεύματος του Παράκελσου, έτσι ώστε να εισάγει τον αναγνώστη στα μυστικά της αλχημικής γνώσης με όχημα τον ενεργό οραματισμό. Τα στοιχεία αυτά προκύπτουν τόσο από την δομή και το περιεχόμενο του Atalanta fugiens, όσο και από τα άλλα του έργα, οδηγώντας στο συμπέρασμα πως η ενασχόληση με το έργο αυτό μέσω της συμβολικής αντίληψης – έννοια για την οποία θα μιλήσουμε περισσότερο σε λίγο – θα οδηγούσε τον αναγνώστη σε μια πνευματική και νοητική μετουσίωση. Σε συνδυασμό με την πρακτική αλχημική διαδικασία, αυτό θα μεταμόρφωνε τον αλχημιστή σε συνειδητό ενδιάμεσο με στόχο την λύτρωση και αποκατάσταση της δυαδικότητας μεταξύ του ανθρώπου και της φύσης, της ύλης και του Θείου.

ΜΜ Presentation_GR - 04Το βιβλίο αποτελείται από 50 εικόνες γεμάτες με στρώσεις συμβολισμού. Απεικονίζουν την επαναλαμβανόμενη Αλχημική διαδικασία χωρίς να ακολουθούν την σωστή σειρά. Δηλαδή δεν ακολουθούν την αλχημική ακολουθία του nigredo-albedo-rubedo, ή της θέσης-αντίθεσης σύνθεσης, αλλά βρίσκουμε παραστάσεις αυτών των σταδίων σε ανακατεμένη σειρά – άλλοτε σε πιο προχωρημένο, άλλοτε σε πιο πρώιμο στάδιο, ενώ υπάρχουν επίσης εικόνες που απεικονίζουν δύο ή τρία στάδια συγχρόνως. Αναζητώντας κάποιο κλειδί στο μυστήριο αυτό, αρχικά δοκίμασα – ανεπιτυχώς – να χωρίσω τις εικόνες με βάση τα πολλαπλάσια του 3 και του 7 – τα οποία χρησιμοποίησε αλλού ο Μάιερ ως μοτίβο.

Όμως, ο Μάιερ έχει αφήσει αρκετά στοιχεία – έστω και εκνευριστικά αινιγματικά, που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πιθανότατα το κλειδί να βρίσκεται στις Πυθαγόρειες διδασκαλίες αρμονικής και γεωμετρίας, όπως υπαινίσσεται και ο σχολιασμός που ακολουθεί το έμβλημα 1. Τα γνωρίσματα του ζητούμενου αναφέρονται ως εξής:

 

ΜΜ Presentation_GR - 05«Χημικά είναι το Θειάφι που φέρει ο Υδράργυρος.

Φυσικά είναι το Έμβρυο που σύντομα θα γεννηθεί στο φως.

Αριθμητικά είναι η Ρίζα του Κύβου.

Μουσικά είναι το Δισδιαπασών.

Γεωμετρικά είναι το σημείο, η αρχή μιας συνεχούς γραμμής.

Αστρονομικά είναι το Κέντρο ανάμεσα στον Κρόνο, τον Δία, και τον Άρη.»

 

 

Οι σαφείς αναφορές σε Πυθαγόρειες θεωρίες, μαζί με αρκετά άλλα στοιχεία, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι εικόνες χωρίζονται ΜΜ Presentation_GR - 06χονδρικά σε 5 ομάδες των 10 με γνώμονα τις θεματικές και συμβολικές ενότητες που εμφανίζονται – κάτι που επαληθεύτηκε, αλλά επίσης ότι οι ομάδες αυτές ουσιαστικά ακολουθούν η μια την άλλη χωρίς τέλος και αρχή, και ότι μοιάζουν να σχηματίζουν μια εξελικτική σπειροειδή κατάταξη. Δεν θα σας κουράσω με την ανάλυση – ωστόσο κατάφερα να το διασταυρώσω επιτυχώς μετά από αρκετές δοκιμές. Η ουσία όμως που προκύπτει είναι ότι το βιβλίο αυτό ο Μάιερ δεν το σχεδίασε σαν μια όμορφη και επιμορφωτική προσθήκη στην αλχημική μας βιβλιοθήκη, αλλά ως έναν τεράστιο γρίφο με το οποίο ο σοβαρός αναγνώστης αναγκαζόταν να δουλέψει προκειμένου να ξεκλειδώσει τα μυστικά του .

 

Η κάθε εικόνα συνοδεύεται από μια σύντομη λεζάντα, ένα εξάγραμμο στίχο, και μερικές σελίδες επεξήγησης. Επίσης συνοδεύονται από μια σειρά από φούγες – σύντομα μουσικά κομμάτια επάνω στο ίδιο μοτίβο, αλλά που η τονικότητά τους αλλάζει καθώς αλλάζει η εικόνα. Με αυτόν τον τρόπο ο Μάιερ προσέφερε ερεθίσματα τόσο αισθητικά – μέσω της εικόνας και της μουσικής, όσο και συμβολικά, εγκεφαλικά μέσω των συχνά αινιγματικών λεζάντων, αλλά και μέσω του σχολιασμού που συχνά περιείχε αναφορές ή αποφθέγματα από αρχαίους φιλοσόφους, μεσαιωνικούς αλχημιστές, και ιερά κείμενα. Έτσι ο αναγνώστης βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα συνονθύλευμα ερεθισμάτων που πολύ πέρα από τον επιμορφωτικό και καλλιτεχνικό τους χαρακτήρα, εμπεριέχουν και στρώσεις επί στρώσεων συμβολισμού.

ΜΜ Presentation_GR - 07Θα ήθελα εδώ να σας δώσω μια πολύ μικρή γεύση του τι θα αντίκριζε κανείς εάν το βιβλίο αξιοποιηθεί πλήρως. Η σπειροειδής διάταξη που προτείνω ξεκινά από το Έμβλημα 26 – το οποίο βρίσκεται ακριβώς στη μέση του βιβλίου και απεικονίζει την Σοφία με τη λεζάντα: «ο καρπός της ανθρώπινης σοφίας είναι το Ξύλο της ζωής».

 

Τα λάβαρα που κρατά γράφουν: «διάρκεια βίου και υγείας, τιμή και άπειρα πλούτη», απόφθεγμα από τις Παροιμίες της Παλαιάς Διαθήκης (κεφ. 3, εδ. 16). Ακολουθείται από περίπου τέσσερις σελίδες κειμένου όπου ο Μάιερ συνδέει την Σοφία του Σολόμωντα με την φιλοσοφική σοφία της αλχημείας και αναλύει την ουσία της ανθρώπινης σοφίας που κατ’εκείνον είναι ο συνδυασμός λογικής και εμπειρίας. Κάθε σκέλος αυτής και μόνο της εικόνας σηκώνει ώρες συζήτησης, αλλά θα ήθελα περισσότερο να κρατήσετε την αίσθηση της πολυπλοκότητας που συνοδεύει την καθεμία από αυτές τις εικόνες, και, επιπλέον, την προσοχή με την οποία ο Μάιερ έχει φροντίσει να προσεγγίσει τις γραμματικές γνώσεις, τις νοητικές λειτουργίες, την αισθητική και την διαίσθηση του αναγνώστη-παρατηρητή.

Θα ήταν πολύ εύκολο κανείς να απομονώσει τις εικόνες και να εστιάσει μονάχα στο κείμενο ως καρποφόρο αντικείμενο ανάλυσης, ή και το αντίστροφο, δίνοντας ίσως και αυθαίρετες ερμηνείες στις εικόνες. Ωστόσο, ο Μάιερ άφησε πλήθος αναφορών και φρόντισε να συνοδέψει κάθε εικόνα με αρκετά στοιχεία ώστε να μη μείνει αμφιβολία ως προς τα μονοπάτια στα οποία καθοδηγούσε τον αναγνώστη, αρκεί να είχε τη διάθεση να τα ακολουθήσει. Δεν υπάρχει λόγος αυθαίρετης ερμηνείας καθώς οι συμβολισμοί και τα «κλειδιά» για την ερμηνεία των εικόνων είναι διαθέσιμα, έστω και κάτω από μερικές στρώσεις συμβολισμού. Έτσι λοιπόν, εδώ θα εστιάσουμε στις εικόνες, τα σύμβολα, πως λειτουργούσαν, σε τι αποσκοπούσε ο δημιουργός τους να καταφέρει.

Ο Μάιερ ονόμασε το πρώτο σκαλοπάτι στην σκάλα της Βασιλικής Τέχνης «Σκοπό της Τέχνης». Χωρίς να γνωρίζουμε τον σκοπό, μας λέει, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε. Γιατί δηλαδή θέλουμε να φτιάξουμε χρυσάφι – και τι είναι αλήθεια αυτό το χρυσάφι. Το πρώτο γνώρισμά του, λέει ο Μάϊερ, είναι ότι δεν είναι χυδαίος σκοπός.

Το πιό αποτελεσματικό κλειδί για να κατανοήσουμε μέρος από τις αινιγματικές εικόνες του, είναι αυτή η απατηλά απλή ιδέα κανείς να γνωρίζει γιατί αναζητεί. Η απάντηση ουσιαστικά βρίσκεται μέσα στην αυτογνωσία και την συνειδητοποίηση του ρόλου μας ως άνθρωποι απέναντι στον μικρόκοσμο που μας αποτελεί – και τον μακρόκοσμο στον οποίο βρισκόμαστε.

Το αλχημικό έργο του Μάιερ παραλληλίζεται από την ίδια την αλχημική διαδικασία και ο Μάϊερ πίστευε πως «οι πύλες της γνώσης ανοίγονται από τον Κρόνο», και πως «ο μόλυβδος … είναι η πρώτη πύλη των μυστηρίων» και πρώτη ύλη της πρακτικής αλχημείας. Γνωρίζουμε ότι για τον Μάϊερ η θεωρία και η πράξη της αλχημείας ήταν εξίσου σημαντικά. Στην εποχή μας έχουμε δυστυχώς συνηθίσει να διαχωρίζουμε την πρακτική από την πνευματική αλχημεία, θεωρώντας ανόητο μύθο την δυνατότητα μεταστοιχείωσης των μετάλλων σε χρυσό. Τα έργα πολλών σύγχρονων σχολιαστών έχουν δώσει μεγάλη έμφαση στην πνευματική αλχημεία με τις Γιουνγκιανές ψυχολογικές του προεκτάσεις, απορρίπτοντας την πρακτική της ως δεισιδαιμονίες μιας σκοτεινής εποχής.

Αυτό που μας διαφεύγει είναι ότι η αντίληψη και η σημασιολογία των εννοιών της εποχής του Μάϊερ, και γενικότερα μέχρι την εποχή του Διαφωτισμού, ήταν εντελώς διαφορετικές, και ότι η κάθε λέξη και η κάθε έννοια αποτελούσε πολλές φορές παλίμψηστο και σύμβολο από μόνο του. Έτσι, όταν μιλάμε για πρακτική αλχημεία, δεν σημαίνει ότι ρίχνουμε μόλυβδο, θειάφι, και υδράργυρο στον αθάνορα, θερμαίνουμε, ανακατεύουμε, και μετά από κάποιες κουραστικές και σίγουρα δύσοσμες διαδικασίες και αρκετή προσευχή, βγάζουμε χρυσάφι.

ΜΜ Presentation_GR - 08Η διαφορά βεβαίως ενυπάγεται στις έννοιες των λέξεων – και στο τι εννοούμε λέγοντας χρυσάφι, μόλυβδος, και μεταστοιχείωση. Ας σημειώσουμε επίσης ότι στη λεζάντα που συνοδεύει το έμβλημα #36 ο Μάιερ υπενθυμίζει ότι «Η Λίθος, που είναι ο Υδράργυρος, είναι πεταμένο στη Γή, δοξασμένο στα όρη, κατοικεί στον αέρα, και τρέφεται στα ύδατα». Πέραν, και πάλι, των πολλαπλών συμβολικών διαστάσεων αυτής της δήλωσης, στην περεταίρω επεξήγηση ο Μάιερ υπογραμμίζει ότι εννοεί πως η Λίθος βρίσκεται παντού για όσους έχουν τα μάτια να το δουν. Για να κατανοήσουμε τον γρίφο πρέπει να λάβουμε υπ’όψην την έννοια της συμβολικής – ή εμβληματικής – αντίληψης που προαναφέραμε.

 

 

Τι ακριβώς είναι η Συμβολική αντίληψη

 

ΜΜ Presentation_GR - 09Η έκρηξη των τεχνών της Αναγέννησης ουσιαστικά πηγάζει από την ανακάλυψη των Ιερογλυφικών του Ωραπόλλωνα (Πάτμος 1419), ενός χειρόγραφου που απεικόνιζε κι εξηγούσε ορισμένα ιερογλυφικά και τα οποία κατά την Αναγέννηση θεωρήθηκαν γλώσσα του ίδιου του Θεού. Την εποχή εκείνη, οι άνθρωποι, για να το θέσω απλά, έβλεπαν πολύ διαφορετικά απ’ότι εμείς. Ο πολιτισμός χαρακτηριζόταν από βαθύτατα εικαστική και οπτική παράδοση. Κανένα αντικείμενο, από το πιο ευτελές εώς τις εντυπωσιακές προσόψεις των κτιρίων, δεν έμενε χωρίς διάκοσμο – και δεν υπήρχε περίπτωση αυτός ο διάκοσμος να μην είναι συμβολικού χαρακτήρα.

 

Αποζητώντας να αποτινάξουν τον σκοταδισμό του Μεσαίωνα, οι πεφωτισμένοι της εποχής αναζήτησαν το φως στην τελευταία εποχή δόξας που γνώριζαν – την Αρχαία Ελλάδα. Συνδύασαν Νεοπλατωνικές φιλοσοφίες, Ελληνορωμαϊκή μυθολογία, την μνημοτεχνική, και τις νεοανακαλυφθείσες Καββαλιστικές έννοιες και σημασίες των Εβραϊκών γραμμάτων σε μια έκρηξη συγκρητισμού, εδραιώνοντας την πεποίθηση ότι πράγματι μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις.

Η κάθε πλατεία, το κάθε σπίτι από το αρχοντικό μέχρι την κουζίνα του υπηρέτη ήταν γεμάτο από συμβολικές έννοιες, καθώς δεν χανόταν ευκαιρία για να εκπλαγεί το μάτι και ο νους να μπει στη διαδικασία ηθικής περισυλλογής. Ο ίδιος ο χώρος ήταν συμβολικός, και μαζί του η θέση του ανθρώπου. Μέσω της αναπαραγωγής της Ελληνιστικής τέχνης και γλυπτικής η τέχνη της Αναγέννησης έγινε όσο ανθρωποκεντρική υπήρξε ποτέ, καθιστώντας τον άνθρωπο και τις πράξεις του πηγή συμβολισμού αφ’εαυτού του – τόσο ως μέρος της Φύσης, όσο και υπό τους δικούς του όρους.

ΜΜ Presentation_GR - 10Η ανάπτυξη των συμβολικών συστημάτων της Αναγέννησης και η ισχυρή επιρροή των ιερογλυφικών του Ωραπόλλωνα, ξεπήδησαν από την πίστη σε μια prisca sapientia (πρώτη – αρχαία γνώση), μια philosophia perennis (αέναη φιλοσοφία), και την ισχυρή πεποίθηση πως η γλώσσα των Αιγυπτιακών ιερογλυφικών ήταν ό,τι πλησιέστερο στην γλώσσα του Θεού και άρα τον Λόγο που δημιούργησε το σύμπαν. Αυτό προκύπτει από την Αναγεννησιακή θεωρία ότι (1) η αληθινή γνώση είναι ο στοχασμός των Πλατωνικών Ιδεών σε ορατή μορφή, και (2) ότι αυτό κατέστη δυνατόν μέσω των Αιγυπτιακών ιερογλυφικών.

Αυτό το σκεπτικό ανέπτυξε επιπλέον την έμφαση στην οπτική γλώσσα – σύμφωνα με την οποία θεωρία μας λέει ο σχολιαστής Ιοάν Κουλιάνο: «πρέπει να υπάρχει μια γραμματική της σκέψης που είναι ανεξάρτητη από τη γλώσσα», και που είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε «τον Έρωτα της Αναγέννησης, την Μνημοτεχνική, την θεωρητική μαγεία, την αλχημεία και την πρακτική Μαγεία». (van der Doel & Hanegraaff, ‘Imagination,’ p. 607, Couliano, Eros and Magic, p. 6, Chaitow 25)

Αυτή η γραμματική θεωρείτο πως ήταν καθαρά οπτικής και συμβολικής μορφής.

Η συμβολική αντίληψη είναι η ονομασία του τρόπου σκέψεως με τον οποίον ερμηνευόταν αυτή η πανταχού παρούσα «γραμματική της σκέψης» που εκφραζόταν με την γλώσσα των συμβόλων, και για τους ανθρώπους της εποχής αυτής ήταν τόσο κατανοητή και φυσιολογική όσο και η λογική με την οποία εμείς σήμερα σερφάρουμε στο ιντερνετ και αφομοιώνουμε αμέτρητες πληροφορίες σε ανύποπτο χρόνο.

ΜΜ Presentation_GR - 12Η κεντρική έννοια που την διέπει είναι αυτή της «ενεργής φαντασίας» κι εδώ πρέπει να κάνω μια πολύ σημαντική διασαφήνιση. Και πάλι, στην εποχή μας, η λέξη «φαντασία και η έννοιά της, είναι συνυφασμένες με το μη πραγματικό, με τα γεννήματα του νου που ουδεμία σχέση έχουν με την πραγματικότητα. Όμως, η ενεργή φαντασία όπως την εννοούμε στα πλαίσια της πραγματείας περί εσωτερισμού, αφορά μια λειτουργία του νου που είναι καθ’όλα υπαρκτή, ας μου επιτραπεί να πω έως και απτή. Για να δώσω ένα παράδειγμα, είναι το ίδιο κομμάτι του νου με το οποίο όλοι μπορούμε και ανακαλούμε εικόνες, ήχους, ακόμη και οσμές από την μνήμη, και με την οποία μπορούμε να «δούμε» κάτι το οποίο μας περιγράφεται με λόγια. Είναι το ίδιο μέρος του νου που μας επιτρέπει να οραματιστούμε ένα κτίριο σε τρεις διαστάσεις ενώ βλέπουμε ένα γραμμικό σχέδιο, ή που μας δίνει την ικανότητα, παρακολουθώντας ένα θεατρικό έργο, να αψηφήσουμε το λογικό μέρος του μυαλού που ξέρει ότι το πανί που κρέμεται πίσω από την σκηνή είναι απλά ένα πανί, και να δεχτεί τον «συμβολικό» θεατρικό χώρο ως μια αστική σκηνή, ή ως τοπίο, ή οτιδήποτε άλλο αναπαριστά.

Ειδικά οι Νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι έκαναν χρήση και λόγο για την ενεργή φαντασία ως εξαιρετικά σημαντική νοητική λειτουργία, και είναι το κλειδί για την κατανόηση της συμβολικής αντίληψης. Κατά τον Πλωτίνο ή φαντασία είναι η γέφυρα μεταξύ διανοίας και λογικής – που ο ίδιος ονομάζει νου, και κατά τον Ιάμβλιχο η φαντασία είναι το κύριο εργαλείο της θεουργίας: της ‘ιερής πρακτικής που μεταμορφώνει την ψυχή και συνάμα τον κόσμο’ (VossHPSM 152 p 23, Chaitow 27-8).

ΜΜ Presentation_GR - 11Ποια λοιπόν είναι αυτή η συμβολική αντίληψη, και ποιος ο ρόλος της ενεργής φαντασίας; Αποτελείται από ένα τετραμερές ερμηνευτικό σχήμα, που περιλαμβάνει τον κυριολεκτικό, τον αλληγορικό, τον ηθικό ή τροπολογικό και τέλος, τον αναγωγικό τύπο ερμηνείας. Ο τελευταίος υπαινίσσεται και ‘μια μυητική εμπειρία μέσα από την διαδικασία κατανόησης, που συνδέει την εξωτερική αποκάλυψη με μια βαθιά διαισθητική αίσθηση γνώσης». (St Thomas Aquinas, Summa Theologica, (1265-1274), 10)

Ο παρατηρητής περνά μέσα από μια διαδικασία που ξεκινά παθητικά στο κυριολεκτικό επίπεδο.

Δηλαδή στην παρακάτω εικόνα,  θα βλέπαμε απλά έναν άνθρωπο που κρατά έναν διαβήτη, και θα το συνδέαμε με τις όποιες ιστορικές γνώσεις διαθέτουμε και τους όποιους συνειρμούς μας δημιουργεί για να το τοποθετήσουμε στο ιστορικό του πλαίσιο, αλλά δεν θα μπαίναμε σε καμία άλλη διαδικασία.

ΜΜ Presentation_GR - 13Στο αλληγορικό επίπεδο αντιλαμβανόμαστε την εικόνα και την μεταφράζουμε ως κάτι άλλο.Δηλαδή ο άνθρωπος είναι φιλόσοφος, και αναγνωρίζουμε ότι τα γεωμετρικά σχήματα και οι μορφές είναι συμβολικά. Μπορούμε να σταθούμε εκεί, προσδίδοντας απλά όποιους συμβολισμούς μας είναι γνωστοί, αλλά φυσικά γνωρίζουμε ότι χρειάζεται να αντιληφθούμε μια βαθύτερη συμβολική διάσταση σε οντολογικό επίπεδο εάν είναι να εντρυφήσουμε στην εσωτερική του σημασία. Από εδώ και πέρα γίνεται απαραίτητη η ενεργή συμμετοχή του παρατηρητή, που ενδυναμώνεται στο επόμενο, ηθικό ή τροπολογικό επίπεδο, όπου ξεκινά μια αλλαγή στην στάση ή την αντίληψη του παρατηρητή, αντίστοιχα με την ικανότητα κατανόησής του. Παύει η εικόνα αυτή να είναι απλά μια μυστήρια γκραβούρα, προφανώς Αναγεννησιακής καταγωγής με κάποιες απόκρυφες φιλοσοφικές πτυχές, και μπαίνουμε σε ενεργή αλληλεπίδραση με την εικόνα. Οι γραμματικές γνώσεις μας δεν θα μας βοηθήσουν πέρα από κάποιο σημείο. Φτάνουμε στο αναγωγικό επίπεδο όπου κατορθώνεται μια συμφιλίωση των αντιθέτων, όπου η ‘πράξη του αντιλαμβάνειν’ και το υπό αντίληψη ενώνονται. Το αίνιγμα λύνεται, το μυστικό αποκαλύπτεται καθώς εσωτερικεύεται, ανάγεται σε πνευματική και εσωτερική διαδικασία, και η ερμηνεία μας δεν είναι πιά «εγώ απέναντι σε αυτό», αλλά είναι μια βαθύτατη και σίγουρη Γνώση – με κεφαλαίο Γ – της έννοιας του συμβόλου.

Η ερμηνευτική διαδικασία από γραμμική: εγώ + γνώσεις μου απέναντί στην εικόνα = ερμηνεία, γίνεται κάθετη με βάση τις αντιστοιχίες. Αναγάγουμε την εικόνα – μικροκοσμικό σύνολο συμβόλων, σε μακροκοσμικές έννοιες – κι εμείς είμαστε η γέφυρα. Η σύνδεση των αντιστοιχιών μεταξύ, πχ, ζευγαριού και της ένωσης των αντιθέτων γίνεται στο αλληγορικό ακόμη επίπεδο. Κατόπιν συνειδητοποιούμε ότι μπαίνοντας στην διαδικασία αυτή, το ζευγάρι αυτό συμβολίζει και την δική μας, ανθρώπινη οντότητα με τις αντιθέσεις της. Τετραγωνίζοντας τον κύκλο – δηλαδή διασπώντας την ύλη στα τέσσερα στοιχεία της – νοητά αναζητούμε και την αντιστοιχία των στοιχείων αυτών εντός μας. Μεταμορφώνεται – κατά τις οδηγίες του Μάιερ – το τετράγωνο σε τρίγωνο, μέσω των τριών αρχών σώμα-ψυχή-πνεύμα, και πλέον ξανά στον ολοκληρωμένο κύκλο του μακρόκοσμου. Όλα αυτά συμβαίνουν στο τροπολογικό επίπεδο, καθώς είμαστε ακόμη απέναντι στην εικόνα αλλά αρχίζει και επιδρά μέσα μας αφού αρχίζουμε και ταυτιζόμαστε με τα σύμβολά της.. Συνειδητοποιώντας, τέλος, ότι εμείς είμαστε αυτό που ενώνουμε τις δύο διαστάσεις μικρόκοσμού και μακρόκοσμου, πως μέσα μας αλλά και γύρω μας βρίσκονται οι αντιστοιχίες που τα συνδέουν, αλλά και ότι η σύνδεση αυτή πραγματοποιείται μονάχα μέσα μας, πια γινόμαστε το εκλιπόν κομμάτι της εξίσωσης. Και αυτή, νομίζω αρκετοί από εσάς θα συμφωνήσετε, ότι είναι μια μύηση. Επίσης είναι η διαφορά μεταξύ της τέχνης και της προσήλωσης στα σύμβολα.

ΜΜ Presentation_GR - 14Αυτή λοιπόν είναι η συμβολική αντίληψη και οφείλω να τονίσω ξανά ότι την εποχή της Αναγέννησης, ως νοοτροπία ήταν κάτι το απόλυτα φυσιολογικά σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.. Μέσω αυτής της αντίληψης αντιλαμβανόμαστε πως αυτό το ζευγάρι στην εικόνα είναι τόσο η προσωποποίηση αρχετυπικών συμπαντικών αντιθέσεων, όσο και όλων των ενδιάμεσων αντιστοιχιών όπως: ήλιου και Σελήνης, ημέρας και νύχτας, αρσενικού και θηλυκού, υλικού και πνευματικού. Έτσι, επιστρέφοντας στον Κρόνο και το χρυσάφι των αλχημιστών κατανοούμε ίσως λίγο καλύτερα ότι το χρυσάφι στο οποίο αναφερόταν ο Μάϊερ δεν ήταν το χημικό στοιχείο – αλλά το χημικό στοιχείο απλά ήταν μια από τις πολλές αντιστοιχίες στο επίπεδο του ορυκτού, αλλά όχι ο στόχος του αληθινού αλχημιστή.

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τον στόχο αυτόν πρέπει να σταθούμε σε μια από τις μορφές που επηρέασαν ιδιαίτερα τον Μάϊερ: τον Παράκελσο.

Παράκελσος

ΜΜ Presentation_GR - 15Ο Παράκελσος ανέπτυξε μια παράδοξη κοσμοθεωρία με αρκετές Γνωστικές επιρροές, και κατά την αντίληψή του το Σύμπαν βρίσκεται στη μέση της αιώνιας διαμάχης μεταξύ κάποιων αστρικών οντοτήτων – τους οποίους ονομάζει Αρχαίους –οι οποίοι διαρκώς καταπολεμούν την καταστροφική και σατανική οντότητα που ονόμαζε Καγάστρουμ. Οι Αρχαίοι στοχεύουν στην βελτίωση το Ανθρώπου και της Φύσης συγχρόνως δια μέσου του θείου σπόρου που βρίσκεται σε όλη την υλική δημιουργία, από το επίπεδο των ορυκτών μέχρι τις πιο περίπλοκες οντότητες. Όσον αφορά το δικό τους ρόλο αλλά και τον ρόλο του Ανθρώπου στην Αλχημεία, ο Παράκελσος δηλώνει πως «ο αλχημιστής και ο ιατρός γίνονται οι ίδιοι Αρχαίοι καθώς επιχειρούν να διορθώσουν τις ατέλειες της φύσης, και να θεραπεύσουν τα νοσήματα. Εκεί που τελειώνει η Φύση, εκεί ξεκινά η Τέχνη του Ανθρώπου, γιατί η ύστατη ύλη της φύσης είναι η πριμα ματέρια (πρώτη ύλη) του Ανθρώπου.»1 Με λίγα λόγια, το χρυσάφι του Μάϊερ, αλλά και του Παράκελσου, μεταξύ άλλων, είναι η άφθαρτη ύλη, με όλες τις μεταφυσικές της προεκτάσεις που επιτυγχάνεται δια μέσου της Αλχημείας.

Σε πνευματικό επίπεδο η πρώτη ύλη είναι η ανθρώπινη καρδιά, ή, η ίδια η ψυχή, που παραλληλίζει την αλχημική διαδικασία μέσα από τις ίδιες μεταστοιχειώσεις για να εξαγνιστεί και να φτάσει στο επίπεδο της γνώσης που γεφυρώνει την απόσταση μεταξύ δημιουργού και δημιουργίας. Προς τι η πρακτική αλχημεία όμως, και προς τι όλοι αυτοί οι περίτεχνοι συμβολισμοί, πέρα από την καλλιτεχνική τους αξία;

Μιλήσαμε ήδη για την συμβολική αντίληψη, και εν συντομία για την διαρκή διαμάχη μεταξύ ύλης και πνεύματος, ενδιάμεσος του οποίου, με την κατάλληλη θέληση, μπορεί να γίνει ο Άνθρωπος, του οποίου η ίδια η ψυχή, κατά τον Παράκελσο αλλά και τον Μάιερ, αποτελεί γέφυρα ανάμεσα από τους 2 πόλους. Ο ίδιος ο άνθρωπος όμως, είναι ο μικρόκοσμος αυτής της πολικότητας, οπότε η διαδικασία εσωτερίκευσης των συμβολισμών των εικόνων – και όχι μόνο – είναι ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος συμφιλιώνει την εσωτερική του αντίθεση. Μόνο τότε μπορεί και ταυτόχρονα να καθρεφτίσει την εσωτερική διαδικασία προς τα έξω, και να αποτελέσει πυρήνα αλλαγών και βελτιώσεων στο υλικό πεδίο.

ΜΜ Presentation_GR - 16Ένα εύλογο ερώτημα θα ήταν: πρακτικά τι εννοούμε όταν δημιουργούμε άφθαρτη ύλη; Πράγματι φτάνουμε την αθανασία; Ο Μάϊερ πάντως έγραψε πως είχε φτάσει στο κατώφλι, αλλά αδυνατούσε να προχωρήσει. Προσωπική μου άποψη είναι ότι αφού πραγματικά ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία εντός του αλχημιστή, σημαίνει ότι έχει μπει στη διαδικασία να εντρυφήσει στην ουσία της ύλης, να το γνωρίσει πραγματικά. Αυτό τον καθιστά ικανό να επιφέρει αλλαγές εξελικτικής φύσης – δηλαδή με ότι καταπιάνεται, να επιφέρει βελτιώσεις σε όποιο επίπεδο ο ίδιος δύναται, και μέσω της επιρροής αυτής, σταδιακά και σε συλλογικό επίπεδο, να σπρώξει, αν θέλετε, την ύλη λίγο πιο ψηλά στην σπείρα της εξέλιξης. Δεν μιλάμε για την μηχανιστική εκμετάλλευση της ύλης, αλλά τόσο για την κατανόηση της φύσης του όπως, πχ, αρχίζει και συμβαίνει στην έρευνα της κβαντικής φυσικής, όσο και για το κοινωνικό και ανθρώπινο επίπεδο. Για να επιτύχει όμως, πρέπει πρώτα να έχει την αυτογνωσία του τι πρόκειται να αναλάβει, και ύστερα να ολοκληρώσει τα στάδια της διαδικασίας.

ΜΜ Presentation_GR - 17Οι εικόνες και οι συμβολισμοί που επέλεξε ο Μάιερ δεν είναι διόλου τυχαίοι. Στην συντριπτική πλειοψηφία τους απεικονίζουν στοιχεία της αρχαιοελληνικής μυθολογίας. Ο λόγος που επιλέγει τους μύθους μας δεν είναι ούτε αυτός τυχαίος και δεν αφορά τόσο την Αναγεννησιακή εξιδανίκευση της αρχαιότητας, όσο την Νεοπλατωνική πεποίθηση που καταγράφει ο Ολυμπιόδωρος – ο τελευταίος παγανιστής φιλόσοφος που έζησε και δίδαξε στην Αλεξάνδρεια κατά την εποχή που έκλειναν οι τελευταίες Πλατωνικές ακαδημίες τον 5ο αιώνα μΧ. Σχετικά με τους μύθους μας λέει ο Ολυμπιόδωρος ότι «Όλοι οι αρχαίοι έκρυβαν την αλχημική τέχνη πίσω από την πολλαπλότητα των διατριβών τους». Με την ίδια βάση οι αλχημιστές του μεσαίωνα, της Αναγέννησης, και ο ίδιος ο Μάιερ πίστευαν ακράδαντα ότι οι μύθοι μας δεν ήταν πάρα κεκαλυμμένες αλχημικές αλληγορίες, με πιο συνηθισμένη αυτή του Ιάσωνα και του Χρυσόμαλλου Δέρατος. Η πεποίθηση αυτή συνυφαίνεται με τους ιερογλυφικούς συμβολισμούς του Ωραπόλλωνα, για να γεννήσει την Αναγεννησιακή εμβληματική παράδοση γενικότερα, πυρήνας όμως της οποίας ήταν σε πολύ μεγάλο βαθμό οι ουμανιστικές έρευνες της εποχής. Συχνά μέσα στα έργα του αλλά και στο Α.Φ. ο Μάιερ υπογραμμίζει συχνά ότι όποιος παίρνει κυριολεκτικά τους μύθους είναι απλά, ανόητος. Όμως, με την τεράστια γνώση του γύρω από την αρχαία μυθολογία και τις αρχαιοελληνικές μυητικές παραδόσεις, ήταν το ιδανικό όχημα για τις αλχημικές διδασκαλίες του. Ο ίδιος λέει πως «τα ιερογλυφικά και οι μύθοι της αρχαίας Αιγύπτου και της Ελλάδας ερμηνεύονται ως αναπαραστάσεις των συμπαντικών αλχημικών διαδικασιών, και αποτελούν την παρθένα γλώσσα που συνάγουμε απευθείας από τον Δημιουργό».2

Γνωρίζουμε ότι η Αλχημεία εμπεριέχει βίαιες διαδικασίες, που πυροδοτούνται από την φωτιά. Ο Συμβολισμός του καθρεφτίζει αυτή τη βία, που είναι απαραίτητη για να διαχωρίσει την ουσία της πριμα ματερια για να ξεκινήσει η διαδικασία. Από Γνωστικής άποψης – και όχι μόνο – για να σπάσει τις σφραγίδες που διαχωρίζουν τον υλικό κόσμο από τον πνευματικό.

Συμβολικά λοιπόν, για παράδειγμα η Μυστική Φωτιά που αναφέρεται σε πλήθος αλχημικών κειμένων, είναι μια δύναμη που επιτελεί ραγδαίες αλλαγής: τον θάνατο των Τιτάνων, τις γεννήσεις Θεών(Αθηνά – Δίας), που είναι επικίνδυνη στα χέρια των θνητών (Προμηθέας), ικανό να δημιουργήσει (Ήφαιστος) και να μαγέψει (Ζώνη Αφροδίτης). Όλα τα στοιχεία συμβολίζονται με παρόμοιο τρόπο, όπως ο αθάνορας που απεικονίζεται ως Τάφος του Όσιρη (τόπος νεκρανάστασης), Κέρας της Αμαλθείας, ή το Κρεβάτι της Αφροδίτης και του Άρη (ένωση δύο ισχυρών αρχετυπικών θεοτήτων).

 

Η αρχαία μυθολογία βρίθει με τέτοιες εικόνες, απεικονίζοντας πολέμους μεταξύ Θεών και Τιτάνων, λάγνες σκηνές μεταξύ θεών και θνητών, αιμομιξίες, ζήλιες, προδοσίες, τελετουργικούς φόνους και θυσίες. Σε ανθρώπινο επίπεδο αυτά είναι ταμπού, καθώς περιέχουν αρχετυπικές, πρωτόγονες δυνάμεις. Εάν αυτά τα αρχετυπικά μοτίβα είναι αναγνωρίσιμα στην ανθρώπινη ύπαρξη, μεταφέροντάς τα σε μακροκοσμικό ή θεϊκό επίπεδο, η επίπτωση και η έκτασή τους είναι σχεδόν αδιανόητη εκτός αν τα προσεγγίσουμε μέσα από ένα συμβολικό αναφορικό πλαίσιο. Επίσης είναι ένας από τους βασικούς λόγους που η Βασιλική αυτή τέχνη περιβάλλεται από τόση μυστικότητα. Στα Αγγλικά η έννοια του βέβηλου μεταφράζεται ως profane – με την Λατινική ρίζα profanum – δηλαδή πρό των πυλών, ή στον πρόναο – εκεί που περίμεναν οι υποψήφιοι προς μύηση, και οι οποίοι, αν εκτίθονταν σε επίπεδα συνείδησης για τα οποία δεν ήταν έτοιμοι, κινδύνευαν να χάσουν τα λογικά τους. Αυτό συμβαίνει και στην προκειμένη περίπτωση, υπογραμμίζοντας την σημασία της έμφασης που δίνει ο Μάιερ στο ότι πρέπει να γνωρίζουμε τον Σκοπό για τον οποίο αναζητούμε Γνώση της Τέχνης. Μόνο οντας ψυχικά έτοιμοι με τον απαιτούμενο βαθμό αυτογνωσίας θα μπορέσουμε, έστω και μόνοι απέναντι στο έμβλημα, να κάνουμε το βήμα πέρα από τον πρόναο.

ΜΜ Presentation_GR - 18Για να το κάνει κανείς αυτό, πρέπει να ξεπεράσει τα όρια της έννοιας του Χρόνου – και του Κρόνου. Κατά τον Αριστοτέλη ο χρόνος δεν είναι παρά μια νοητική κατασκευή – ένας απλός μηχανισμός με τον οποίο μετρούμε την κίνηση. Ο Πλωτίνος όμως, και πολύ αργότερα ο Παράκελσος, συνδέουν τον χρόνο με την ψυχή. Μας λένε ότι είναι «μια δύναμη που επιτρέπει την κίνηση (…) το εργαλείο μέσω του οποίου η αιωνιότητα αποκτά πρόσβαση στον (υλικό) κόσμο»3. Κατά τον Μαρσίλιο Φιτσίνο και τον Παράκελσο, είναι καθήκον και δικαίωμα των σοφών να «κυριαρχήσουν επί των άστρων και να ιδιοποιηθούν την δύναμή τους μέσω της φυσικής μαγείας»4 Αφετηρία της ουμανιστικής παράδοσης που γέννησε τις έννοιες αυτές, είναι ο Κρόνος, συνάμα «πατέρας θεών και αυτός που καταβρόχθιζε τα παιδιά του, […] κυβερνητής των θεών του κάτω κόσμου, των εξορισμένων κάτω από τη γη, […] αλλά και κυβερνητής της Χρυσής Εποχής και θεός γονιμότητας».5 Ακολουθώντας τον Άραβα αλχημιστή Ραζή,6 ο Μάιερ θεωρούσε τον Κρόνο και άρα τον μόλυβδο, ως αφετηρία και πρίμα ματέρια, λέγοντας ότι «οι πύλες της γνώσης ανοίγονται από τον Κρόνο και ο μόλυβδος είναι η πρώτη Πύλη των μυστηρίων».7 Η εκ φύσεως πολικότητα του Κρόνου μαζί με τον συσχετισμό του με την μελαγχολία και το σκότος συνοψίζει την φύση της πρίμα ματέρια. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, εάν η ψυχή είναι η οντότητα που μπορεί να γεφυρώσει αυτές τις δυαδικότητες, τότε ο αλχημιστής καλείται να αναμετρηθεί με τον ίδιο τον Θεριστή, αναζητώντας την μεταστοιχείωση που υπερβαίνει την καταστροφική δράση του Χρόνου προς ένα διαρκές παρόν όπου οι δυαδικότητες αποκαθίστανται. Και το εργαλείο είναι η ίδια του η ψυχή.

Στην αρχή ανέφερα πως με την βαθύτατη πεποίθηση ότι η αλχημεία – ψυχική και πρακτική – είναι η υπέρτατη μύηση αλλά και λύτρωση, ο Μάϊερ δημιούργησε δικό του μυητικό σύστημα βασισμένο στην αλχημική ακολουθία, κι επιπλέον ότι οι εικόνες είναι εκτός σειράς. Δεν υπάρχουν τελετουργίες και τυπικά στο Α.Φ., αν και βασικά η ίδια η αλχημική διαδικασία είναι το μόνο τυπικό που χρειάζεται. Το πρίμα ματέρια είναι ο ίδιος ο υποψήφιος αναγνώστης, με όλη την φθαρτή και συνάμα θεϊκή του φύση, που θα αναγκαζόταν να ερμηνεύσει τις έννοιες ανάμεσα από τις στρώσεις συμβολισμού για να κατανοήσει τι θέλει να πει ο Μάιερ. Εάν ισχύει αυτό, τότε η πρακτική διαδικασία σαφώς ακολουθεί την πνευματική, καθώς για να μπορέσει ένας «αληθινός» κατά τον Μάιερ – αλχημιστής να πράξει την αλχημεία, θα χρειαζόταν μια πολύ γερή θεωρητική βάση για να διαλευκάνει τους συμβολισμούς μέχρι το αλληγορικό ακόμη επίπεδο.

ΜΜ Presentation_GR - 19Καθώς το κάθε έμβλημα απαιτεί πολύ μεγάλη αναφορική γνώση και άρα τεράστια μελέτη: έτσι θα μπορούσε να επιτευχθεί μονάχα από κάποιον με πολλή θέληση να εργαστεί και σαφώς όχι από κάποιον που απλά αναζητά μια συνταγή για χρυσάφι. Η διαδικασία μάθησης μαζί με τις αναγκαίες νοητικές μεταστροφές που θα προκαλούσε είναι από μόνη της μια οντολογική μύηση, ειδικά όταν ο αναγνώστης αρχίζει και συνειδητοποιεί ότι πράττει ένα είδος θεουργίας σε πολλαπλά επίπεδα.

Για να προχωρήσει πρέπει να ακολουθήσει την εντολή του Μάιερ να «σκίσει τα βιβλία του» που βρίσκεται στην λεζάντα του εμβλήματος 11 Αυτό, αφ’ενός πρέπει να γίνει την κατάλληλη στιγμή, όταν δηλαδή ο αναγνώστης έχει πράγματι αποκτήσει την απαραίτητη κριτική σκέψη για να κρίνει την ικανότητά του να προχωρήσει πέρα από τα βιβλία – αλλά και το αλληγορικό στάδιο – το οποίο όμως είναι και αδύνατον να παραλειφθεί.

Αφετέρου απαιτεί συνειδητή θέληση, γιατί ο υποψήφιος θα πρέπει να έχει συνειδητοποιήσει τι είναι αυτό που επιχειρεί να κάνει: μια ΜΜ Presentation_GR - 20ταυτόχρονη αποκατάσταση του εαυτού του, της φύσης, την δημιουργία μιας γέφυρας ανάμεσα από υλικά και θεία πεδία – με τον εαυτό του ως ενδιάμεσο. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται κάθε φορά που ο υποψήφιος επιχειρεί πρακτικές αλχημικές διαδικασίες, ταυτόχρονα κατανοώντας, γνωρίζοντας, και βιώνοντας τα στάδια τα οποία διανύει. Αυτό καθρεφτίζει τον σχολιασμό του πρωτοπόρου ακαδημαϊκού στον χώρο του Δυτικό Εσωτερισμού, Αντουαν Φαιβρ, ότι: «Η μεταστοιχείωση επιτυγχάνεται όταν δεν επιτραπεί κανένας διαχωρισμός μεταξύ της γνώσης και του εσωτερικού βιώματος, ούτε της νοητικής δραστηριότητας και της ενεργής φαντασίας».8 Μονάχα έτσι θα μπορούσε να κατορθωθεί μια μυητική χρήση του έργου του Μάιερ. Μια τέτοια προσέγγιση συμφωνεί με την επιλογή του Μάιερ να συνδυάσει εγκεφαλικά, συμβολικά αλλά και αισθητικά ερεθίσματα, επιβεβαιώνοντας ότι σκόπευε να προσφέρει τα εργαλεία για μια ολοκληρωτική εσωτερική και εξωτερική μεταστοιχείωση, χωρίς να αφήσει στην τύχη καμία ανθρώπινη διανοητική ικανότητα ανεκμετάλλευτη.

Είναι ένα τεράστιο θέμα που χωρά πολλή συζήτηση και περεταίρω ανάλυση. Επέλεξα να μην προβώ σε εκτενή ανάλυση των εικόνων γιατί δεν νομίζω πως θα ήταν καρποφόρο. Για την κατανόηση της αλχημικής εικονογραφίας εν γένει αυτό που χρειάζεται να συγκρατήσουμε είναι ότι κατάγονται από μια εποχή που το κάθε οπτικό ερέθισμα έκρυβε μυριάδες ερμηνείες οι οποίες δεν προσεγγίζονται με ορθολογική ή γραμμική σκέψη, και πως απώτερος στόχος των δημιουργών τους δεν ήταν ούτε η αισθητική ευχαρίστηση, ούτε η μεταλαμπάδευση της συνταγής για χρυσάφι, αλλά η αυτογνωσία, και η ανέλιξη της ίδιας της ύπαρξης. Αναζητώντας να ερμηνεύσουμε – ή και να εργαστούμε – με σύμβολα μιας παρελθούσας εποχής, δεν φτάνει να τα βλέπουμε με τα μάτια τα σημερινά, ούτε να υποτιμάμε την σημασία τόσο των ιστορικών γνώσεων, όσο των νοητικών λειτουργιών, των αισθήσεων και φυσικά της διαίσθησης.

Ενδεχομένως κάποιοι εύλογα να αναρωτηθούν ποια να είναι η πρακτική χρησιμότητα αυτής της γνώσης πέραν από το ιστορικό, φιλοσοφικό, ή αισθητικό της ενδιαφέρον. Άλλοι ίσως ενοχληθούν από την επιμονή μου στο ιστορικό πλαίσιο και την προσεκτική αναζήτηση των *πραγματικών* σημασιών των συμβολισμών.

Σε απάντηση στα δύο αυτά ερωτήματα, οφείλω να πω ότι η συμβολική αντίληψη και οι κοσμοθεωρίες που την συνόδευαν θεμελίωσαν κι έκτισαν πολύ μεγαλύτερο μέρος του σημερινού μας πολιτισμού απ’ότι αντιλαμβανόμαστε. Λόγω της ορθολογιστικής άρνησης, αν θέλετε, του Διαφωτισμού, απέναντι σε όλες τις εσωτερικές ή υπερβατικές φιλοσοφίες, ας μου επιτραπεί η έκφραση ότι «καήκαν τα χλωρά μαζί με τα ξερά», με αποτέλεσμα να χαθούν ή να ξεχαστούν στοιχεία που ορίζουν τον ίδιο μας τον πολιτισμό, και μαζί τους η ενότητα που χαρακτήριζε την οπτική ότι η Φύση αποτελεί ένα ζωντανό βιβλίο που κρύβει όλα τα μυστικά της Δημιουργίας, που απλά περιμένει να το διαβάσουμε. Κάποια από αυτά τα στοιχεία βεβαίως επιβίωσαν κεκλεισμένων των θυρών, σε εσωτερικές σχολές, τάγματα και μεταξύ μεμονωμένων ανήσυχων ψυχών.

Αλλά αν έχουμε χάσει τον τρόπο να διαβάζουμε το βιβλίο αυτό, τότε δεν χάσαμε μόνο μια λέξη αλλά μια ολόκληρη γλώσσα μαζί με την γραμματική της. Στην ακαδημαϊκή μελέτη του Δυτικού Εσωτερισμού ένα πολύ βασικό στοιχείο της μεθοδολογίας μας ονομάζεται συμπαθητικός εμπειρισμός. Σημαίνει ότι παράλληλα με την επιστημονική αντικειμενικότητα που οφείλει να έχει οποιοσδήποτε ερευνητής, εφαρμόζουμε την τεχνική του να βλέπουμε μέσα από τα μάτια των ανθρώπων που όχι απλά πίστευαν, αλλά και βίωναν τις κοσμοθεωρίες αυτές. Η ισορρόπηση των δύο αυτών στοιχείων, πιστέψτε με ότι αποτελεί μόνη της μια σχεδόν αλχημική διαδικασία καθώς, πχ, για να ερμηνεύσω ορθά και κυρίως δίκαια το έργο του Μάιερ έπρεπε να σκεφτώ τόσο σαν τον Μάιερ όσο και σαν τον μέσο αναγνώστη της εποχής, αφού βεβαίως πρώτα ερευνούσα ποιο θα ήταν το γνωσιακό και ψυχολογικό προφίλ αυτού του αναγνώστη, διατηρώντας πάντα την αντικειμενικότητα και σχολαστικότητα του ερευνητή, και ταυτόχρονα παρατηρώντας τις όποιες βιωματικές επιρροές είχαν επάνω μου τα σύμβολα με τα οποία δούλευα.

ΜΜ Presentation_GR - 22Ένας πολύ πιο σύγχρονος συγγραφέας και οραματιστής, ο Άλντους Χάξλεϋ, στο έργο του «Οι Θύρες της Αντίληψης», που εμπνεύστηκε από άλλον έναν αποκρυφιστή και οραματιστή, τον Ουίλλιαμ Μπλέϊκ, έγραψε:
Η τέχνη, θεωρώ, ικανοποιεί μονάχα τους αρχάριους, εκείνους οι οποίοι έχουν επιλέξει να αρκούνται στα σύμβολα αντί για τα όσα αυτά αντιπροσωπεύουν, στην ευλαβικά διατυπωμένη συνταγή αντί για το ίδιο το γεύμα.

Aldous Huxley, “Doors of Perception” – “Οι Θύρες της Αντίληψης (1954)

 

 

Μιλώντας για την συμβολική αντίληψη, ο σχολιαστής Πάτρικ Χάρπερ γράφει πως «Υπεράνω όλων, το μυστικό είναι ο τρόπος που βλέπουμε». Δεν φτάνει να προσκολλούμεθα μένουμε στο παγιωμένο σύμβολο – κατά τον Χάξλεϋ, την ευλαβικά διατυπωμένη συνταγή- χωρίς να έχουμε τον τρόπο να διεισδύσουμε στην ολότητά του. Αν δε, δεν συνδυάσουμε τόσο τη λογική όσο και την διαίσθηση αλλά ΚΑΙ την ενεργή φαντασία, τότε φτιάξαμε την τούρτα χωρίς να την ψήσουμε. Εάν δεχτούμε το Scopus Artis – τον Σκοπό της Τέχνης – του Μάϊερ – ότι καθήκον μας είναι να βελτιώσουμε και να ανυψώσουμε την Φύση και το πνεύμα, τότε εδώ είναι που η διαδικασία απόκτησης της γνώσης πραγματικά φέρει μαζί της και μια μεγάλη ευθύνη, κι εδώ φαίνεται γιατί ο Μάιερ έδινε τόσο μεγάλη έμφαση στο να γνωρίζει κανείς γιατί θέλει να την αναζητήσει – απάντηση που μπορεί μονάχα ο καθένας να δώσει για τον εαυτό του. Ωστόσο, από την απάντηση αυτή θα εξαρτηθεί και ο βαθμός της επιτυχίας του.

Όλοι μας, είτε το γνωρίζουμε είτε όχι, κληρονομήσαμε κάποιες αντιλήψεις και παραδόσεις μιας άλλης εποχής που διαμόρφωσαν το σήμερα. Είναι φυσικά απαραίτητο να γνωρίζουμε από πού ήρθαμε αν είναι να γνωρίσουμε που πηγαίνουμε. Πρακτικά μιλώντας, η ορθολογιστική αντιμετώπιση της Φύσης είναι αυτό που έμμεσα, για να μην πω άμεσα, οδήγησε στην σημερινή περιβαλλοντική καταστροφή. Αν δεν κατανοήσουμε τι χάθηκε πριν δούμε πως χάθηκε, θα είναι αδύνατον και να το ανακτήσουμε. Πέραν όμως από την θεωρία, όπως προανέφερα, η γνώση φέρει κι ένα μέτρο ευθύνης, αντανακλώντας την έμφαση του Μάιερ πως η θεωρία πρέπει να συνοδεύεται και από πράξη.

Και τέλος, υπενθυμίζω σε όσους θεωρούν περιττή την προσεκτική ιστορική ανασκαφή των αρχικών σημασίων των συμβολισμών και των μύθων, και σε όσους αυθαίρετα τους επανερμηνεύουν μέσα από διαφορετικά πρίσματα, ότι αν σε έναν δρόμο που ούτως ή άλλως βασίζεται στην αυτογνωσία, δεν είμαστε διατεθειμένοι να αμφισβητήσουμε τις υποθέσεις και τις προκαταλήψεις μας, να δώσουμε μια ειλικρινή απάντηση στο ερώτημα «γιατί βρίσκομαι στο δρόμο της αναζήτησης», και να είμαστε πιστοί στην αλχημική προτροπή «ora et labora» (προσευχήσου και εργάσου), τότε  καλύτερα να μην ασχοληθούμε καθόλου. Όπως έχω ξαναγράψει, η αλχημεία της Αναγέννησης και του Μάιερ δεν είναι η πνευματική αλχημεία του Γιούνγκ και του New Age, και οι συμβολισμοί αναπτύχθηκαν με συγκεκριμένες σημασίες, συγκεκριμένο σχεδιασμό, για συγκεκριμένο σκοπό. Αν δεν είμαστε διατεθειμένοι να μυηθούμε στα παραπάνω, τότε τα αλχημικά μυστικά του Μάιερ, και κάθε παρόμοιου δρόμου, θα μείνει για πάντα κεκρυμμένα, διότι σχεδιάστηκε να ξεκλειδωθεί μόνο από όποιον θα το εξερευνούσε με την προσεκτική εφαρμογή των αισθήσεων, του νου, και της ψυχής.

Για μια σύντομη εισαγωγή στην αλχημεία, πατήστε εδώ.

 

 

1 Paracelsus, The Economy of Minerals, 1:92 in Giordano, ‘Reverse Transmutation,’ p. 100

2 Tilton, Quest for the Phoenix, pp. 80-1. On the possible interpretations of the Theosophia Aegyptiorum see notes 47-55

3 Pagel, ‘Paracelsus,’ Ambix, p. 131

4 ibid., 151

5 Tilton, Quest for the Phoenix, p. 42, citing Raymond Klibansky et al., Saturn and Melancholy: Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art (London: Nelson, 1964), pp. 136-7

6 Abu Bakr Muhammad ibn Zakariya al-Razi (c.865-c. 925)

7 Tilton, Quest for the Phoenix, p. 42, n. 26

8 Antoine Faivre, Access to Western Esotericism, pp. 12-3