Αλληγορίες της Καλής και της Κακής Διακυβέρνησης

Από τη μηνιαία στήλη ΣΙΩΠΗΛΗ ΠΟΙΗΣΗ που δημοσιεύεται στο περιοδικό ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ, ειδικό ένθετο του Ελεύθερου Τύπου του Σαββάτου.

Η Αίθουσα της Ειρήνης που κοσμούν οι τοιχογραφίες του Λορενζέτι

Εκτός από την αναμφίβολη αισθητική τους αξία, οι αλληγορικοί πίνακες της Αναγέννησης δεν ασχολούνταν μόνο με τη φιλοσοφία και τις εξιδανικευμένες έννοιες του έρωτα, της φιλοσοφίας, ή της μεταφυσικής, αλλά σχολίαζαν με τον τρόπο τους, συχνά αιχμηρά, τους πολύ γήινους θεσμούς της πολιτικής και της κοινωνίας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πραγματικά μια εικόνα άξιζε χίλιες λέξεις αφού οι καλλιτέχνες φρόντιζαν να στοχεύουν νουθεσίες και σαφείς προειδοποιήσεις στους εκάστοτε κυβερνήτες τους, οι οποίοι ενίοτε μπορεί να ήταν και οι ίδιοι οι χρηματοδότες τους.

Οι τοιχογραφίες στο Παλάτσο Πούμπλικο της Σιέννας (το σημερινό Δημαρχείο)

Το Δημαρχείο της Σιέννας που φιλοξενεί τις τοιχογραφίες

ξεχωρίζουν από τις περισσότερες τοιχογραφίες της ίδιας εποχής ακριβώς επειδή εστιάζουν σε κοσμικά και κοινωνικά ζητήματα, αντί για τις πιο συνηθισμένες συνθέσεις θρησκευτικού περιεχομένου. Στην Αίθουσα των Εννέα (ή αλλιώς, Αίθουσα της Ειρήνης), βρίσκονται τρεις τεράστιες τοιχογραφίες του Λορενζέτι. Είναι προγενέστερες της Αναγέννησης κατά ενάμιση σχεδόν αιώνα, αλλά παρ’αυτά διακρίνουμε πολύ ενδιαφέρουσες αλληγορικές πτυχές, ενώ η τεχνική και η πρώιμη χρήση προοπτικής καθιστούν τις τοιχογραφίες εξαιρετικό δείγμα μιας πολύ σημαντικής εποχής στην ιστορία της τέχνης, όπου σύντομα θα κατέλυε τα δεσμά της πιο στατικής και δισδιάστατης μεσαιωνικής απεικόνισης. Ιστορικά είναι τόσο σημαντική στιγμή όσο το βήμα του Κούρου, κι ενώ υπάρχουν πιο γνωστά δείγματα της τέχνης αυτής της μεταβατικής εποχής, τα έργα του Λορενζέτι παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον κυρίως λόγω του περιεχομένου τους.

Οι τρεις από τους τέσσερις τοίχους της Αίθουσας της Ειρήνης καλύπτονται από τοιχογραφίες που ονομάζονται συλλογικά: Αλληγορίες και Αποτελέσματα της Καλής και της Κακής Διακυβέρνησης, αποτελώντας διαρκή υπενθύμιση των καθηκόντων των εκάστοτε προκαθήμενων στην αίθουσα.

Αλληγορία της Κακής Διακυβέρνησης

Η κεντρική μορφή της Κακής Διακυβέρνησης, με κέρατα και χαυλιόδοντες, απεικονίζει την Τυρρανία, όπως αναγράφεται και στον πίνακα. Οι δύο μορφές που ίπτανται αριστερά και δεξιά του απεικονίζουν την Φιλαργυρία και την Ματαιοδοξία, και στη μέση βρίσκεται η Αλαζονεία με κρεμάλα και άδεια τη θήκη του ξίφους. Καθρεφτίζονται από τις τρεις Χάριτες (Πίστη, Φιλανθρωπία, Ελπίδα) στις αντίστοιχες θέσεις στην τοιχογραφία της Καλής Διακυβέρνησης. Ο Τύραννος φορά χρυσοποίκιλτο μανδύα και κρατά χρυσό κύπελλο, σε αντίθεση με τη λιτή λευκή και μαύρη φορεσιά του Δίκαιου ηγέτη που καθρεφτίζει τα επίσημα χρώματα της Σιέννας. Σε χαμηλότερο πλάνο, μπροστά στα πόδια του Τύραννου, η σαβανωμένη, χλωμή μορφή της Δικαιοσύνης πλαισιώνεται από τη σπασμένη της ζυγαριά, υποδεικνύοντας πως η Τυραννία μοιραία αποφέρει και την κατάλυση της δικαιοσύνης. Στην αντίθετη τοιχογραφία ωστόσο, η Δικαιοσύνη κάθεται στο δικό της θρόνο, ισάξια με τον ηγέτη, ενώ εμπνέεται από τη Σοφία, πλαισιωμένη από τη ζυγαριά και δύο αγγέλους που εκτελούν ισότιμα τις επιταγές της δικαιοσύνης.

Ο Τύραννος πλαισιώνεται από τους συμβούλους του, και ξεκινώντας από αριστερά βλέπουμε την Μοχθηρία που ετοιμάζεται να

Aποτελέσματα της Κακής διακυβέρνησης

σφάξει ένα μικρό παιδί. Εν συνεχεία η Προδοσία, μια σπάνια προσθήκη στα Αμαρτήματα, ουσιαστικά απεικονίζει την προδοσία του Φυσικού Νόμου, αφού κρατά ένα χιμαιρικό ον με σώμα προβάτου και ουρά φιδιού. Δίπλα του η Απάτη κάθεται με αγγελικό πρόσωπο, αλλά ξεπροβάλλει κάτω από τη φούστα της πόδι με γαμψά νύχια ενώ επίσης έχει λευκά φτερά νυχτερίδας. Δεξιά του Τύρρανου βλέπουμε την Οργή με τη μορφή αγριωπού κυνοκέφαλου κενταύρου, τον Διαχωρισμό που κόβει με πριόνι το πόδι του, συμβολίζοντας την πολιτική τεχνική του διαιρεί και βασίλευε, και τέλος, τον Πόλεμο. Στο υπόλοιπο έργο απεικονίζεται και το αποτέλεσμα της Κακής Διακυβέρνησης μέσα από τις νεκρές, σκελετωμένες, και λαβωμένες μορφές ανθρώπων, αν και δυστυχώς οι φθορές που έχει υποστεί η τοιχογραφία δεν μας επιτρέπουν να την εξετάσουμε λεπτομερώς.

Στην δε Αλληγορία της Καλής Διακυβέρνησης βλέπουμε τους αντίστοιχους συμβούλους που πλαισιώνουν τον εξιδανικευμένο ηγέτη. Μετά από τη Δικαιοσύνη, στο πλούσιο ντιβάνι η Ειρήνη ακουμπά σε μαξιλάρι που κρύβει μια πανοπλία, ενώ ποδοπατά μία ακόμη και κραδαίνει κλαδί ελιάς, υπαινίσσοντας ότι για να υπάρχει, έχει ξεπεράσει την ανάγκη του πολέμου. Δίπλα της κάθονται η Αντοχή (Σθένος) και η Σύνεση. Η τελευταία, συχνό αντικείμενο αλληγοριών, δείχνει τρία φανάρια που συμβολίζουν το παρελθόν, το παρόν, και το μέλλον, καθρεφτίζοντας μια λεζάντα που συχνά συνοδεύει την εμβληματική της απεικόνιση: “Από τις εμπειρίες του παρελθόντος, το παρόν συμπεριφέρεται με σύνεση, για να μην διακινδυνεύσει τις μελλοντικές πράξεις.”

Μπροστά από τα πόδια του ηγέτη, τα δύο βρέφη συμβολίζουν τον Ρέμο και τον Ρωμύλο, τους μυθικούς ιδρυτές της Ρώμης, καθώς η

Αποτελέσματα καλής διακυβέρνησης

Σιέννα θεωρούταν κληρονόμος του Ρωμαϊκού πνεύματος και κύρους. Αριστερά του κάθονται η Μεγαλοψυχία, κρατώντας ένα δίσκο με χρήματα, η Εγκράτεια με μια κλεψύδρα, ίσως υπαινίσσοντας την ματαιότητα των γήινων απολαύσεων, και στο τέλος της σειράς, απεικονίζεται για δεύτερη φορά η Δικαιοσύνη με την πιο αυστηρή όψη της, κρατώντας ξίφος, ένα κομμένο κεφάλι, κι ένα στέμμα, υποδεικνύοντας πως εκείνη εν τέλει αποφασίζει για τη ζωή και τον θάνατο ηγετών.

Την τοιχογραφία ολοκληρώνει η απεικόνιση των πολιτών αυτής της ζωγραφιστής πολιτείας, τους οποίους προστατεύει η Ομόνοια, η οποία κρατά μια ροκάνη ξυλουργού, που συμβολίζει την ανάγκη “λείανσης” διχονοιών για την επιτυχημένη και ειρηνική συνύπαρξη. Οι δε τοιχογραφίες με τίτλο Αποτελέσματα της Καλής Διακυβέρνησης στην Πόλη και την Ύπαιθρο δεν χρειάζονται καμία επεξήγηση, αφού δείχνουν σαφέστατα μια πλούσια και οργανωμένη πόλη όπου οι πολίτες ευημερούν και όλα βρίσκονται σε τάξη.

Πέρα από τους όποιους ηθικοπλαστικούς στόχους αυτών των έργων, αξίζει να αναλογιστούμε την ισχύ τους και τα αποτελέσματά τους. Από την αρχή της ιστορίας της τον 4ο αιώνα μ.Χ., η Σιέννα ήταν λίγο πολύ ανεξάρτητη πόλη-κράτος, η οποία ανεξαρτητοποιήθηκε και από την ηγεσία της Επισκοπής της το 1167, και απέκτησε γραπτό σύνταγμα το 1179. Κυβερνήθηκε ως κομμούνα με καλή συνεννόηση μεταξύ λαού και αριστοκρατίας, και απέκτησε ένα από τα σημαντικότερα πανεπιστήμια της Ιταλίας (μέχρι σήμερα), την παλαιότερη τράπεζα του κόσμου (Monte dei Paschi), πολλά υποδειγματικά αρχιτεκτονικά έργα, ενώ έγινε πλούσιο κέντρο των τεχνών και του ουμανισμού. Οι περισσότερες ιστορικές αναταραχές που βίωσε ως πόλη-κράτος προήλθαν από εξωγενείς παράγοντες κι απόπειρες εισβολέων – οι οποίες απέτυχαν, ίσως χάρη στα στιβαρά τείχη που περικυκλώνουν την πόλη, ίσως χάρη στη σοφή διακυβέρνηση.

Guernica, Pablo Picasso

Όποιο και από τα δύο να ισχύει, η επιρροή της τέχνης σε πολιτικά ζητήματα δεν θα έπρεπε να υποτιμάται. Ας μην ξεχνάμε ότι στα κεντρικά γραφεία του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, κρέμεται ένα αντίγραφο του διάσημου Guernica του Πικάσσο, και ότι το 2003, κατά τη διάρκεια ανακοίνωσης των επιχειρημάτων υπέρ της επίθεσης στο Ιράκ από τον τότε Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Κόλιν Πάουελ, η εικόνα καλύφθηκε. Είχε ξεσπάσει τότε σούσουρο στα ΜΜΕ, με ισχυρισμούς ότι η κάλυψη του πίνακα έγινε απλά για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες τηλεοπτικής μετάδοσης από τη μία, και κατηγορίες ότι καλύφθηκε λόγω ατυχούς συμβολισμού από την άλλη, αφού το Guernica μνημονεύει τη φρίκη του βομβαρδισμού ενός μικρού χωριού από Γερμανικές δυνάμεις, στα πλαίσια του Ισπανικού εμφυλίου το 1937.

Όποια και να είναι η αλήθεια για την απόκρυψη του Guernica το 2003, το βέβαιο είναι ότι η φασαρία που προκάλεσε τονίζει την ισχύ μιας εικόνας. Όποιο και να είναι το μυστικό της ευημερίας της Σιέννας εδώ και 800 χρόνια, το σίγουρο είναι ότι οι Αλληγορίες της Διακυβέρνησης εκφράζουν διαχρονικές αλήθειες, και δεν θα ήταν καθόλου κακό να υποχρεώνονται οι εκάστοτε κυβερνήτες οποιουδήποτε τόπου, νυν κι επόμενοι, να συλλογιστούν λίγο βαθύτερα τις έννοιες που κρύβουν.